Flying Crustacean: Glass Over the Water, Chapter 1: The Glass Ones

Bacuit Bay, northwest Palawan, December 1912. Today the town on its shore is El Nido.Bacuit Bay, hilagang-kanluran ng Palawan, Disyembre 1912. Ngayon, El Nido ang bayan sa baybay nito.
In 1912 the Philippines is under American rule.Noong 1912, sakop ng Amerika ang Pilipinas.
Tatay always said the sea keeps its secrets. I wanted to see just one.May lihim daw ang dagat, sabi lagi ni Tatay. Makita ko sana.

Mayang, fifteen. She drew everything she saw.Ako si Mayang, kinse anyos. Ginuguhit ko lahat ng makita ko.
Those hands should be on the net, anak.Sa lambat dapat 'yang mga kamay mo, anak.
The net won't run off, Tay. The light will.Hindi tatakbo ang lambat, 'Tay. 'Yung liwanag, oo.
Bangka: a wooden boat with bamboo outriggers on both sides, used by fishers all over the islands.Bangka: bangkang kahoy na may katig na kawayan sa magkabilang gilid. Gamit ito ng mga mangingisda sa buong kapuluan.

PLIP
Tay! Did you see that?'Tay! Nakita n'yo 'yon?
Flying fish. They're all over the bay this month.Isdang-lawin 'yan. Ang dami n'yan sa look ngayong buwan.

SHHHHH
They weren't fish. The sun shone right through them.Hindi sila isda. Tumatagos ang araw sa katawan nila.

PLIP PLIP PLIP
Well? Where's your miracle?O? Nasa'n na ang milagro mo?
They were clear, Tay. Like shrimp made of glass.Kita mo ang nasa likod nila, 'Tay. Parang hipong salamin.

I drew them before the picture in my head could fade.Dali-dali ko silang iginuhit, baka makalimutan ko.
Pretty. Now draw us some fish to sell.Ang ganda. O, iguhit mo ang isdang maibebenta natin.

Many people in northern Palawan are Cuyonon, from the Cuyo Islands, or Tagbanua, one of Palawan's first peoples.Marami sa hilagang Palawan ang Cuyonon, na mula sa mga isla ng Cuyo, o Tagbanua, na kabilang sa mga unang katutubo ng Palawan.
Flying shrimp! Clear as glass!Lumilipad na hipon! Parang salamin ang katawan!
Sure. And I saw a flying carabao!Talaga? Ako nga, nakakita ng lumilipad na kalabaw!

Shrimp don't fly, Mayang.Hindi lumilipad ang hipon, Mayang.
These did.Lumipad 'yung mga nakita ko.
This long. I saw five.Ganito kahaba. Lima ang nakita ko.
Catch me one. Then I'll believe you.Hulihan mo 'ko ng isa. Saka ako maniniwala.

Swiftlets build edible nests of their own saliva on these cliffs. "Nido" is Spanish for nest, and El Nido is named after them.Hango ang El Nido ("pugad" sa Espanyol ang "nido") sa nakakain na pugad ng balinsasayaw sa mga bangin dito, na gawa sa laway nila.
Gorio. Those nets I gave you on credit. You said December.Gorio, 'yung lambat na inutang mo. Disyembre ang sabi mo.
After the next season, Don Arsenio. I promise.Sa susunod na panahon ng huli, Don Arsenio. Pangako po.

How much do we still owe him, Tay?Magkano pa po ang utang natin sa kanya, 'Tay?
That's mine to carry, not yours. Sleep.Ako na'ng bahala diyan. Matulog ka na.
That night I drew the glass ones again, in the dark, from memory.No'ng gabing 'yon, sa dilim, ginuhit ko ulit ang naalala ko.

TOOOOT
Americans. That's a government boat.Mga Amerikano. Lantsa 'yan ng gobyerno.
They'll want a boatman who knows the bay. That means cash.Kailangan nila ng bangkerong kabisado ang look. Pera 'yon.

Dean C. Worcester, an American zoologist. He was Secretary of the Interior of the Philippine government from 1901 to 1913.Amerikanong soologo si Dean C. Worcester, Kalihim ng Interyor ng pamahalaan ng Pilipinas mula 1901 hanggang 1913.
Bet he collects birds. They all collect birds.Pusta ko, ibon hanap niyan. Puro ibon hanap nila.

He'd know what they are.Siguradong alam niya kung ano sila.
You're going to tell a government man you saw flying shrimp?Sasabihin mo sa taga-gobyerno na may lumilipad na hipon?
Leave the Americans alone, anak. We've got fishing to do.Hayaan mo na ang mga Amerikano, anak. Mangisda na tayo.

The next dawn, the sea was flat as a mirror again.Madaling-araw kinabukasan, parang salamin ulit ang dagat.
PLIP... PLIP...

SHHHHH
Look! There they are!Tingnan n'yo! Ayan sila!

For the first time, somebody else had seen them too.Sa unang pagkakataon, may iba ring nakakita sa kanila.
You, girl! In the boat! What did you just see?Ikaw, iha! Sa bangka! Ano'ng nakita mo?
End of Chapter 1.Katapusan ng Kabanata 1.