Nuno sa Punso: Tabi-Tabi Po, Chapter 2: No Cause

I blinked. When I looked again, it was only a mound.Kumurap ako. Pagtingin ko ulit, punso na lang.
I'm tired. That's all it is.Pagod lang ako. 'Yon lang 'yon.

You went to the punso.Galing ka sa punso.
The doctor found nothing. He's coming out tomorrow.Walang nakita ang doktor. Pupunta siya rito bukas.
Dr. Santos? Here?Si Dr. Santos? Dito?

I couldn't sleep. So I took notes, like a doctor.Hindi ako makatulog. Kaya nagsulat ako, parang doktor.
tok... tok...

Dr. Santos biked in at seven. His first time in Liwayway.Alas-siyete, nagbisikleta rito si Dr. Santos. Unang beses.
The Rural Health Act of 1954 set up rural health units, each led by a doctor, in towns across the Philippines.Itinatag ng Rural Health Act ng 1954 ang mga rural health unit, bawat isa may doktor, sa mga bayan sa buong Pilipinas.
Morning, champ. Let's see that foot.Magandang umaga, champ. Patingin nga ng paa mo.

Does this hurt?Masakit ba rito?
Everything hurts.Lahat po masakit.
No bite. No cut. No break.Walang kagat. Walang sugat. Walang bali.
No fever either.Wala ring lagnat.

I can't find a cause. I won't pretend I can.Wala po akong makitang dahilan. 'Di ako magkukunwari.
But you always know.Pero lagi n'yo pong alam.
Penicillin was the first widely used antibiotic. Factories made it in bulk from the 1940s.Ang penicillin ang unang antibiotic na malawak na ginamit. Ginagawa na ito nang maramihan mula dekada 1940.

Ow!Aray!
Two a day, foot up. I'll be back Thursday.Dalawa bawat araw. Itaas ang paa. Balik ako sa Huwebes.
Doctor. Did you ask where he played?Dok. Tinanong n'yo ba kung saan siya naglaro?

Where he played?Kung saan siya naglaro?
At the punso. At noon.Sa punso. Tanghaling tapat.
I don't know about mounds, Lola. Only feet.Paa lang po ang alam ko, Lola. Sa punso, wala.

Lola thinks the nuno spat on him.Akala po ni Lola, dinuraan siya ng nuno.
And what do you think, doctora?E ikaw, doktora, ano'ng tingin mo?
I think I'll write everything down.Isusulat ko po lahat.

Day two. Two pills. Foot up on a pillow.Pangalawang araw. Dalawang tableta. Nakaunan ang paa.
It isn't going down.Ayaw humupa.
Tabi-tabi po...Tabi-tabi po...

The carabao, a water buffalo, pulled the plough in most Philippine rice fields before tractors.Ang kalabaw ang humihila ng araro sa karamihan ng palayan sa Pilipinas bago dumating ang traktora.
Pills take time, Tinay.Hindi agad tumatalab ang gamot, Tinay.
Ate, can I go outside?Ate, puwede na ba akong lumabas?

No better. No worse.Hindi gumaling. Hindi rin lumala.
If it climbs, take him to the hospital in Malolos.Kapag umakyat ang maga, dalhin n'yo sa ospital sa Malolos.
Malolos, the capital of Bulacan, was the seat of the First Philippine Republic in 1899.Ang Malolos, kabisera ng Bulacan, ang naging luklukan ng Unang Republika ng Pilipinas noong 1899.

Ate... Ate!Ate... Ate!
No. No, no, no...Hindi. Hindi, hindi...

Day five. Up to the knee.Ikalimang araw. Hanggang tuhod na.
It's climbing. It won't stop on its own.Umaakyat. Hindi 'yan titigil nang kusa.
Then we go to Malolos. Tonight.E di sa Malolos tayo. Ngayong gabi.

The hospital won't find it, Ramon. The doctor didn't.Walang makikita sa ospital, Ramon. 'Di nga nakita ng doktor.
Nay...Nay...
Tinay. Go get Aling Sion.Tinay. Sunduin mo si Aling Sion.

An albularyo is a Filipino folk healer who treats the sick with herbs, oils and prayers.Albularyo ang tawag sa katutubong manggagamot na gumagamit ng halamang-gamot, langis at dasal.
I ran for the albularyo. I didn't write that down either.Sinundo ko ang albularyo. Hindi ko rin 'yon isinulat.
End of Chapter 2.Katapusan ng Kabanata 2.