Chapter 1: May Sumagot na Ugong
Sa Lunok, parang paghahabi ng banig ang pagtarugo ng bangka. Butas, tarugo, pukpok. Saka lilipat sa kasunod.
Bente-tres na tarugo na ang naibaon ni Linaw mula nang dumilim. Sa bente-kuwatrong pukpok, umugong ang bangka.
Napatigil siya. Hindi kahoy ang tumunog. Parang may humihip sa bunganga ng malaking tapayan, mababa at hindi nauubusan ng hininga.
Disisais na si Linaw. Mag-isa na lang siya sa gawaan, isang oras mula nang dumilim. Wala siyang mapagtanungan kung narinig din ba nila.
Ibinaba niya ang maso. Makinig muna, turo sa kanya.
Nasa ibabaw ng basang buhangin ang balangay, nakapatong sa mga trosong pinagugulungan nito. Malaking bangkang tabla 'to ni Datu Pagsan ng Lunok. Dapat handa na sa bagong buwan, disiotso araw mula ngayon. Dadalhin ng mga mangangalakal ng datu sa timog.
Kailangang matapos. Nakakuha na si Apo Baklay ng kuwarentang bayong ng bigas bilang bayad. Kalahati, naipakain na niya sa pitong apo. Kapag hindi natapos ang bangka sa takdang araw, paano niya maibabalik ang bigas?
Alam ni Linaw ang mangyayari. Kapag hindi ka nakabayad, alipin ka na ng datu. May nakita na siyang gumagawa ng bangka na ganoon ang inabot, mas magaling pa nga kay Apo.
May hinihintay din si Linaw sa bangkang 'to. Nangako si Apo na kapag nakapaglayag 'to sa takdang araw, sasabihin niya sa datu kung sino ang nagtarugo ng kalahati. Saka puwedeng itatu sa pulso ni Linaw ang unang marka niya bilang manggagawa ng bangka, isang linya. Wala pang babae sa Lunok na may ganoong marka.
Kaya heto siya, gabi na, nagtatrabaho pa rin sa tabi ng sulong nakatusok sa buhangin.
Bubutasan ang gilid ng tabla, isusuksok ang tarugo, saka isang malakas na pukpok. Kakapit na ang dalawang tabla. Mas matanda pa sa bayan ang ganitong paggawa ng bangka. Bago pa natutong magbilang ang mga tao sa baybaying 'to, ganito na ang trabaho nila.
Bente-tres na ang naibaon niya ngayong gabi. Siyam na lang sana.
Pero umugong 'yung bente-kuwatro.
Lumuhod si Linaw. Idinikit niya ang tainga sa tagiliran ng bangka.
"Nagsasalita ang kahoy," sabi ni Apo noong onse pa lang siya. "Malinis ang tunog ng maayos na tabla. Kapag may bitak, parang may sakit. Makinig ka. Sasabihin niyan kung saan masakit."
Limang taon na siyang nakikinig. Kabisa na niya ang tunog ng bangka, pero ngayon lang niya narinig 'to.
Mula sa ilalim, umakyat ang ugong hanggang sa buto sa likod ng tainga niya. Iisang tono lang. Malalim, tuloy-tuloy. Hindi tumataas o bumababa, parang along walang tigil sa bahura.
"Hinahalikan mo ba 'yan?"
Napatalon siya. Tumama ang ulo niya sa tabla.
Nasa gilid ng liwanag si Pukot, nakangisi at may dalang balot sa dahon ng saging. Basa pa ang buhok niya sa dagat. Naninigas na sa alat, parang mga tinik. Disisiyete si Pukot, mas matanda nang isang taon kay Linaw at mas matangkad nang isang ulo. Hindi siya pumapayag na makalimutan ni Linaw ang alinman doon.
"Nakikinig ako." Hinimas ni Linaw ang nauntog na ulo.
"Sa bangka? Ano'ng sabi tungkol sa 'kin?"
"Parang kalabaw ka raw maglakad." Inilahad niya ang kamay. "Ano'ng dala mo?"
"Sino'ng may sabing sa 'yo 'to?"
"Gabi na. May dala kang pagkain sa gawaan. Sa 'kin 'yan, o naligaw ka."
Tumawa si Pukot. Umupo siya sa tabi ni Linaw at binuksan ang balot. Dalawang inihaw na isda at isang kimpal ng mainit na kanin.
Tanghali pa ang huling kain ni Linaw. Apat na kagat lang, ubos ang isang isda. Saka siya nakapagpasalamat.
"Pinadala ni Nanay. Ginagawa ka raw alipin ni Apo Baklay."
"Mas pinapahirapan niya ang sarili niya."
Tiningnan ni Pukot ang dikit-dikit na tabla sa ibabaw nila. "Magandang bangka 'to."
Hindi basta pumupuri si Pukot. Uminit ang mukha ni Linaw. Buti madilim.
"Idikit mo nga ang tainga mo rito."
"Bakit?"
"Basta."
Masama ang tingin ni Pukot, pero lumuhod din siya at idinikit ang ulo sa tabla. Seryoso na ang mukha niya. Naghintay si Linaw.
"Kahoy."
"Tagalan mo pa."
Nakinig pa siya. May alimangong dumaan sa tabi ng paa niya.
"Linaw, kahoy lang talaga."
"Wala kang naririnig na ugong? Parang sa tapayan?"
Umupo uli si Pukot. "Dugo ko lang. Masyado ka nang nagtagal dito. Napasukan ka na ng dagat sa tainga."
"Hindi ganyan ang tunog ng dagat."
"E di may multo ang bangka ng datu." Tumayo siya at nag-inat. "Pagsikat ng araw, sisisid na 'ko. Bibilangin ng katiwala ang mga kabibe ko sa tanghali. Kulang na naman sa trenta, dagdag na naman sa utang ni Nanay."
Onse taon nang may utang ang nanay ni Pukot sa bahay ng datu. Noong taon ding 'yon, isinama sa barko ng isang mangangalakal na taga-kanluran ang tatay niya para magtrabaho bilang pambayad sa unang bahagi ng utang. Hindi na nakauwi.
Ngayon, si Pukot naman ang nag-aahon ng mga kabibe sa bahura. Bawat isa, kaunting bawas sa utang. Kahit ilan ang maiuwi niya, kulang pa rin.
"Sige na, umuwi ka na," sabi ni Linaw.
"'Wag kang magpapakain sa multo."
Naglakad si Pukot paakyat sa dalampasigan, patungo sa mga bahay na nakatayo sa matataas na poste. Sinundan siya ng tingin ni Linaw hanggang hindi na siya makita sa dilim.
Naiwan sa buhangin ang maso. Sumandal na lang si Linaw sa bangka.
Abot hanggang gulugod niya ang ugong. Kanina, hindi niya alam na naroon. Ngayon, kahit anong gawin niya, naririnig na niya.
Parang malungkot.
Kalokohan. Tunog lang 'yon. Pero habang nakikinig siya, may naalala siyang akala niya nakalimutan na.
Ganito kung umugong ang tatay niya kapag nag-aayos ng lambat. Walang salita, iisang mababang tono lang na pinahahaba habang abala ang mga kamay. Sais pa lang si Linaw nang malunod ang tatay niya. Halos wala na siyang maalala sa kanya.
Pero alam pa ng lalamunan niya ang tono.
'Yon ang naririnig niya sa bangka. Tono ng tatay niya.
Pumikit siya at sinabayan ang ugong.
Sa pangalawang subok niya nakuha. Masyadong mababa para sa boses niya, kaya sa dibdib niya hinugot. Saglit silang sabay, 'yung nasa kahoy at 'yung nasa lalamunan niya.
Saka umangat ang tono sa kahoy.
Dahan-dahan, palapit sa tono niya. Parang isdang umaahon sa kamay na nakababad lang sa tubig. Nang magtugma ang dalawang tono, nanatili roon ang ugong, kasabay niya.
Naramdaman niyang nanginig ang bangka sa likod niya. Tumagilid ang apoy ng sulo kahit wala namang hangin.
Lumamig ang mga daliri niya. Parang ibinabad sa ilog bago mag-umaga. Pero wala sa tubig ang kamay niya.
Umakyat ang lamig, lampas sa mga buko, hanggang pulso. May kinukuha sa kanya habang umaakyat 'yon. Sigurado siya, gaya ng pagkakasiguro niya kapag may bitak ang tabla.
Tumigil siya.
Sandaling nagpatuloy ang ugong sa kahoy. Saka bumaba uli ang tono.
Hindi makakilos si Linaw sa lakas ng kabog ng dibdib niya.
May mababaw na hukay sa buhangin sa ilalim ng bangka. Naiipunan lagi 'yon ng tubig-dagat. Ngayon, may maliliit na bilog sa tubig, sunod-sunod na lumalawak mula sa gitna.
Buong gabi nang paurong ang dagat. Nakita niya. Dapat natutuyo na ang buhangin.
Pero dumarami ang tubig sa hukay. Dahan-dahan itong umakyat hanggang sumayad sa mga daliri ng hubad niyang paa.
At sa ilalim ng bangka, tumaas ulit ang ugong, papunta sa kanya, nang mag-isa.
Next: Chapter 2, Lampas sa Bahura
Read chapter 2