Chapter 8: Ang Bangkang Pumatay kay Itay
Pagdampi ng palad ni Wangsa sa gintong mangkok, tumahan 'yon. Parang sanggol na hinaplos ng nanay.
Wala man lang nagulat sa mga marinero. Sanay na siguro. Tumunog ang mangkok, e di tumunog. Parang may asong tumahol lang.
"Magandang gabi. Maupo ka muna," sabi ni Wangsa. "May isda. May alak din, galing sa bayan ko. Mas matamis kaysa sa inyo. Mas masakit din sa ulo."
"Aalis na po ako." Sa likod ni Wangsa nakatingin si Linaw. "Sino po siya?"
"Maninisid ko. Hindi siya nagsasalita, pero wala pang lumangoy nang mas magaling sa kanya."
Hindi man lang nilingon ni Wangsa ang nakatalukbong. Tinapik niya ang gilid ng mangkok.
"Matagal na 'to. Gawa ng isang pari sa lungsod namin, noong unang panahon pa. Iisang bagay lang ang pinakikinggan nito. Lamig. Kapag malapit, tumutunog. Pero hindi lamig ng gabi. Ibang lamig."
Napatingin siya sa mga brasong binalot ni Linaw.
"Mukhang marami kang dala."
May gintong kampanilya sa sinturon niya, hindi mas malaki sa hinlalaki ni Linaw. Doon nakapatong ang mga daliri niya.
"Nakikinig lang ang mangkok," sabi niya. "Nakababatang kapatid nito ang kampanilya. Ang kampanilya, tumatawag."
Tumalikod si Linaw at naglakad paakyat ng dalampasigan. Hindi siya tumakbo. Nang maisip niya 'yon pagkatapos, ipinagmalaki niya sa sarili.
"Sa susunod na lang, kung gano'n," tawag ni Wangsa. Mahinahon pa rin.
Sa may mga puno, lumingon si Linaw. Nandoon pa rin ang nakatalukbong sa gilid ng liwanag. Nakaharap sa kanya.
Kinaumagahan, pinuntahan ni Linaw si Pukot. Nasa mababaw 'yon, nagsisiyasat ng mga tali ng baroto niya. Doon niya ikinuwento ang nangyari.
Hindi humarap si Pukot habang nakikinig. Kahit tapos na ang kuwento, wala pa rin siyang imik.
"E di hindi na niya 'ko kailangan," sabi ni Pukot. "Kumakanta ang mangkok niya pagdaan mo. Bakit pa siya magbabayad ng maninisid?"
"Hindi 'yan ang punto."
"'Yan nga ang punto." Humarap si Pukot. Ngayon lang nakita ni Linaw na ganoon katigas ang mukha niya. "Kahapon, may kailangan siya sa 'kin. Ngayon, wala na. Ganyan naman lagi sa mga tulad ko."
"Pukot, ilalayo niya ang buwan..."
"Alam ko kung ano'ng gusto n'yong lahat! Gusto ng datu, nasa bulwagan niya. Si Ina, pabayaan na lang daw. Ikaw naman, gusto mo kasi kinakantahan ka. May nagtanong ba kung ano'ng puwedeng mapala ni Nanay?"
"Hindi patas 'yan."
"Patas?" Tumawa siya. "Timawa ka, Linaw. Ipinanganak kang malaya. Wala kang utang kahit kanino. Madaling sabihin 'yan kung walang nagbibilang ng kabibe mo."
Ang sakit. Gusto niyang sumagot, manakit din. Pero ano'ng isasagot niya? Totoo naman. Wala pang katiwalang naglagay ng marka sa tabi ng pangalan niya.
"E di kunin mo ang bakal niya."
"Baka nga kunin ko."
Umalis si Linaw at hindi na lumingon.
Hindi makatulog si Linaw nang gabing 'yon. Kumuha na lang siya ng sulo at pumunta sa gawaan. Baka makapagtrabaho pa.
Nauna na roon si Apo Baklay. Nakaupo sa nakataob na lusong sa tabi ng bangka, may kipit na tubong kawayan sa mga tuhod, may lamang tuba. Mukhang kanina pa roon. Basa ang iisa niyang mata.
Mga apat na beses pa lang nakitang lasing ni Linaw si Apo sa limang taon.
"Umuwi ka na, ineng."
"Magtatrabaho po ako."
"Wala kang magagawa rito. Hindi ko maikakabit ang susunod na tadyang. Hindi na diretso ang tingin ko." Iniabot niya ang kawayan. "Uminom ka."
Sa troso naupo si Linaw. Kaunting higop lang. Maasim, maligamgam. Isinauli niya agad.
"Nag-away kayo ng anak ni Dumay."
"Paano n'yo po nalaman?"
"Sa mukha mo. Ganyan ang tatay mo kapag nag-aaway kami." Uminom si Apo. "Madalas 'yon."
Hindi na nagsalita si Linaw. Sumirit ang apoy ng sulo.
"Naririnig din niya."
Natigilan siya.
"Si Hagbay. Ang tatay mo. Naririnig din niya ang kanta." Pinaikot ni Apo ang kawayan sa mga kamay. "Siya ang tinuturuan ko bago ikaw. Kinuha rin siya ng dagat noong bata pa, tapos ibinalik. Gaya mo. Ilang taon niyang sinasabi sa 'kin, may kumakanta raw sa bangin. Tubig lang sa tainga niya, sabi ko."
"Apo..."
"Patapusin mo 'ko, ineng. Sampung taon ko nang kinikimkim 'to."
Pinunasan niya ang bibig bago nagpatuloy.
"Lima ka noon. Lumapit siya sa 'kin. May naisip daw siyang bangkang hindi gagalaw kahit sa ibabaw ng malalim na tubig. Bababa ang tao sa lubid, aakyat, nandoon pa rin sa dating puwesto."
"Magagawa po ba 'yon?"
"Iginuhit niya sa buhangin. Dalawang katig, hindi isa. Malayo sa isa't isa, may balangkas na nagdurugtong. Butas sa gitna ng bangka, doon ang lubid." Umiling si Apo. "Sabi ko, wala pa 'kong narinig na mas tanga roon. Tapos ginawa ko."
Sandali siyang natahimik. Itinuro ang bangka ng datu.
"Mas maganda pa riyan. Wala na 'kong nagawang mas maganda. Nang matapos, dinala niya sa bangin. Kalmado ang dagat nang gabing 'yon. Walang buwan. Kasama ka."
"Ako po?"
"Mas malinaw mong naririnig kaysa sa kanya. Kahit noon. Ididikit mo ang tainga mo sa sahig ko, sasabihin mo, umuugong ang dagat. Kaya ka niya isinama. Ikaw ang magsasabi kung saan hihinto."
Pumiyok ang matanda.
"Dapat pinigilan ko siya. Nandito lang ako sa dalampasigan, nanood habang umaalis sila."
Pinilit alalahanin ni Linaw. Wala talaga. 'Yung berdeng kumikinang lang sa malayong itaas niya.
"Ano pong nangyari?"
"Walang nakakaalam. Kinaumagahan, inanod dito ang mga piraso ng bangka. Nakakapit ka sa sirang tabla. Asul na sa lamig. Sa buhok ka namin nahatak."
Tinitigan siya ni Apo.
"Hindi na bumalik ang tatay mo. Ang kinuha ng dagat, hindi na nito ibinabalik. 'Yung pinakamagandang bangkang nagawa ko, 'yon pa ang pumatay sa kanya."
Niyakap ni Linaw ang mga tuhod. Kumikirot ang mga puting guhit sa braso.
"Kaya pala sinabi n'yong ibalik ko sa dagat ang piraso."
"Kaya nga."
"Bakit ngayon n'yo lang po sinabi?"
"Kasi pupuntahan mo rin. Gaya niya. Alam ko na, unang dikit pa lang ng tainga mo sa tabla." Maingat niyang ibinaba ang ubos nang kawayan sa buhangin. "Gusto kong may mabuhay man lang sa inyong dalawa."
Paubos na ang sulo.
"May isa pa," sabi ni Apo. "Pagkatapos, titigil na 'ko. Kamuhian mo na 'ko kung gusto mo."
"Ano po 'yon?"
Sa look siya tumingin. Sa mga ilaw ng barko. Saka sa madilim na bulwagan ng datu, nakataas sa mga inukit na haligi sa dalampasigan.
"May kasama pa roon ang tatay mo. Kailangan niya ng malakas na hahawak sa lubid. May hahatak sa kanya paakyat."
Tumahimik muna si Apo Baklay.
"Nasa bangkang 'yon si Datu Pagsan."
Pumutok ang sulo.
"At nakabalik si Pagsan."
Chapter 9: Tomorrow at 6:00 AM.
All chapters