Chapter 4: Ang Nawawalang Pahina
"Lola, ano po'ng sinabi n'yo sa kanya?"
Sa kisame tumingin si Lola Charing. Ganyan din siya kapag may ahenteng nagsasabing "last price na po."
"Noong May. Sinabi n'yo kay Eli Suarez na uuwi ako. Doon pa po kayo umupo sa puwesto. Paano n'yo nalaman? Ano pa'ng sinabi n'yo?"
Wala. Umikot lang ang electric fan paharap sa kanila, saka palayo. Sa labas, humaba ang sigaw ng magtataho.
Tumatapik ang isang daliri ng kamay na naigagalaw pa ni Lola sa kumot. Ganyan siya tumapik sa counter kapag alam niyang niloloko siya ng supplier sa presyo ng baboy.
"Lola naman. Ngayon pa po talaga kayo ayaw magsalita? Bad timing 'yan sa office namin."
Tumaas ang kaliwang kilay ni Lola. Ayan, si Lola nga. Napatawa tuloy si Bea kahit ayaw niya. Isinubsob niya ang noo sa kumot.
Minsang hinaplos ni Lola ang buhok niya. Saka dalawang tapik sa ulo at isang turo.
Kusina na naman.
"Fine. Sige na po. Pupunta na ako." Sa kumot pa rin nagsalita si Bea.
Sa gitna ng kusina, luminga-linga siya. Parang shelf check lang sa supermarket. Dalawang burner sa kalan, lalagyan ng bigas, kalendaryo ng hardware na nasa May pa rin. Sa ibabaw ng kalan, hindi na maisara ang cabinet sa kapal ng patong-patong na pintura.
Umakyat siya sa upuan para buksan ang cabinet. Sa likod ng mga garapon ng asin at lumang lata ng Milo na puro goma ang laman, may notebook na nakabalot sa plastic.
Murang school notebook lang. Sa kalumaan, parang tela na sa lambot ang karton na cover. May drawing ng kaldero sa harap, tatlong guhit ang usok. Sa ilalim, maingat ang sulat ng dalagang si Lola: Rosario Tamayo. 1971.
Pagkababa sa upuan, sa sahig na naupo si Bea. Hawak pa rin niya ang notebook.
May mantsa ng mantika ang mga pahina. Kulay-kape na ang mga gilid. Sa mga unang pahina, bilog at maayos ang sulat ni Lola, halatang tinuruan ng mga madre. Habang tumatagal, paliit nang paliit, pamabilis nang pamabilis. Pati gilid, sinulatan na ng mga note sa Hiligaynon at English.
Presyo ng baboy at miki: 1974, 1979, 1983. May bilin pa tungkol sa tatay ni Totoy. Huwebes daw kunin ang pinakamagandang buto. May drawing din kung paano maghiwa ng manipis na atay.
"Lola! Dinrowing n'yo pa 'yung atay. Mas maganda pa po sa logo na pinapadala ng agency ko."
Electric fan lang ang narinig niyang sagot mula sa kuwarto.
Sa bandang gitna, puro pangalan at halaga na ang nakalista. Ano 'to? Saka niya nakuha. Listahan pala ng mga may utang kay Lola.
Halos lahat, may guhit na. Bayad na siguro, o pinatawad. Tatlo lang sa pinakababa ang wala: Nang Belen, 350. Si Dodong na magyeyelo, 1,200.
E.S. 85,000.
Sandali. Walang petsa. Saka ang laki naman nito kumpara sa iba.
Eli Suarez? Mga kalahating segundo lang sa isip ni Bea, pero muntik na rin niyang ikatawa. Bente-uno noon si Eli. Dalawang shirt at isang pares ng tsinelas lang ang meron. Sino naman ang magpapahiram ng eighty-five thousand sa kanya?
Supplier siguro. O pinsan sa Pavia. Inilipat niya ang pahina.
Chicharon naman. Saka bawang, may maliit na star sa tabi ng dark. Nakasunod ang toppings, pati kung alin ang unang ilalagay sa mangkok.
Pagkatapos, wala na.
Presyo na ng gas noong 1985 ang kasunod. Pero may manipis na papel na nakausli sa binding, sa pagitan ng dalawang pahina. May pinilas dito. Isa lang ang nawawala.
Binalikan niya ang dulo ng pahina ng toppings. Mabilis ang sulat ni Lola: Sabaw. Ang pinakaimportante.
Singkuwenta taon siyang nagsulat. Kung alin pa 'yung puwedeng pagkakitaan ni Bea, 'yon pa ang wala.
Alas-tres ng sumunod na madaling-araw, flashlight ng phone ang tanglaw ni Bea sa karnehan. Nasa bag niya ang notebook. Kalahati ng mga ilaw dito, bago pa siya ipinanganak, pundi na.
Sa dilim dumarating ang mga truck galing katayan. Pasan ng mga lalaking naka-rubber boots ang kalahating baboy bago isabit sa kawit. Basang-basa ang paligid.
Noong bata siya, dito siya isinasama ni Lola. Bago pa raw magising ang ibang tao, dapat nagsisimula na ang masarap na sabaw.
Nandoon pa ang puwesto ni Mang Totoy. Siya 'yung Totoy sa notebook. Malaki at tahimik na lalaki, singkuwenta anyos na ngayon. Hawak pa rin ang malaking panaga.
"Apo ni Nang Charing."
"Magandang umaga po, Mang Totoy. Bibili po ako ng buto. Pata, saka may utak. Buto rin po ng baka, kung meron kayo."
Hindi gumalaw si Mang Totoy. Sa pulang plastic na batya sa paanan niya tumingin. Nandoon lahat ng hinahanap ni Bea: makakapal na pata, mga butong nakahiwa na at kita ang pink na utak, bulalo ng baka na may nakakapit pang laman.
"Perfect po. 'Yan na lang."
"May nakakuha na niyan."
"Sino po?"
May yabag sa basang sahig sa likod niya. Amoy sabon at kape. Bago pa lumingon si Bea, alam na niya.
"Good morning."
Siyempre. Si Eli.
"Ikaw pala ang bumibili ng pinakamagandang buto niya."
"Tuwing Lunes, bayad na ako para sa susunod na linggo." Tumabi siya kay Bea. Lumang gray na t-shirt, tsinelas, basa pa ang buhok sa ligo. Bakit ba napapansin pa niya 'yon? "Ganyan din dati ang Lola mo."
"Pati supply chain niya, kinopya mo?"
"'Yung Lunes lang."
"'Yung account ni Nang Charing..." Sa panaga nakatingin si Mang Totoy. Dahan-dahan ang salita. "Mula May, hindi pa bayad."
May isa pa pala silang utang. Siyempre, walang nagsabi sa kanya.
Sa pangalawang batya na lang itinuro ni Bea. Mga buto ng leeg na maninipis at ilang tadyang. "'Yan na lang po. Cash po ako ngayon."
"Bea, hati na tayo sa akin. May lasa 'yang buto ng leeg, pero malabnaw ang sabaw. Buong araw ka lang magdadagdag ng asin para bumawi."
"Hindi ko kailangan 'yung kalahati mo."
"Ang tigas ng ulo mo."
"Independent lang ako."
"Para kang Lola mo."
Parang lambing, parang galit. Ano ba ang isasagot niya roon? Ginawa na lang ni Bea ang ginagawa niya sa meeting kapag may lalaking nagtuturo sa kanya ng trabahong alam naman niya. Tinitigan niya si Eli.
"Sampung taon na." Mahina lang, para hindi marinig ni Mang Totoy. "Wala kang karapatang sabihin sa akin kung sino ako."
Nawala ang lambot sa mukha ni Eli. Bumuka ang bibig niya, saka muling sumara. Isang tango lang ang naisagot.
Binayaran niya ang laman ng pulang batya, pinasan ito sa balikat at umalis sa dilim. Hindi lumingon.
Habang binabalot sa lumang dyaryo ang mga buto ng leeg, nagsalita si Mang Totoy. Sa panaga pa rin nakatingin.
"Tuwing Lunes, nagtatanong 'yon tungkol kay Nang Charing. Kumusta na raw."
"Ang dami niyang tinatanong."
Nagbayad si Bea. Cash. Kahit dito man lang, wala siyang mali.
Pero tama si Eli tungkol sa sabaw.
Alas-diyes pa lang, malabnaw na nga, matapang pa ang lasa. Dinagdagan ni Bea ng guinamos, 'yung bagoong na alamang para sa sabaw. Wala rin. Mas umalat lang. Nang magtanghali, kalahati na naman ng laman ng mangkok ang iniwan ni Manong Ising.
"Ate, ubos na 'yung chicharon sa kabila. First time 'yon, Ate."
"Good news 'yan."
"Hindi, Ate. Ibig sabihin, nabenta nila lahat."
Nang gabing 'yon, umupo si Bea sa gilid ng kama ni Lola, bukas ang notebook.
"Lola, wala po 'yung pahina ng sabaw. Si Nanay raw, hindi niya binasa 'to kahit kailan. Kung ano lang ang itinuro n'yo, 'yon ang ginagawa niya."
Itinaas niya ang natirang piraso ng papel. "May kumuha po ba? Kailangan ko 'yung pahinang 'yon."
Baka malito si Lola. O mabahala. O piliting magsalita pero hindi makaya, gaya nitong nakaraang dalawang araw. Handa si Bea sa alinman doon.
Pero hindi naman mukhang nalilito si Lola.
Iniangat niya ang kamay na naigagalaw pa niya. Isang daliri lang ang dahan-dahang idinampi sa piraso, parang lumang peklat. Yumuko palapit si Bea. Sa dilaw na ilaw ng lampara, saka niya nakita.
Malinis ang punit. Tuwid, malapit sa binding. Walang gutay-gutay. Ganitong-ganito pumilas si Lola ng resibo noon: idinidiin sa gilid ng ruler, para walang makapagsabing dinaya sila.
Hindi basta nawala ang pahina. Wala ring nagnakaw. Si Lola mismo ang pumilas.
Inalis ni Lola ang daliri. Humarap siya sa pader at pumikit.
"Lola," bulong ni Bea. "Para kanino n'yo po pinunit 'yon?"
Next: Chapter 5, Tagas
Read chapter 5