Chapter 7: Sa Tabi ng Kampanaryo
Itinulak ni Lola Charing ang kutsara ng lugaw. Sa kalendaryo sa dingding siya nakaturo.
"Hindi po, Lola. Bukas, magpapahinga kayo."
Sabado ng gabi. Kalendaryo ulit ang itinuro ni Lola, saka ang itim na bestida sa likod ng pinto. Gamit ang kaliwang kamay, nag-sign of the cross siya. Hindi pa niya maitama, pero 'yung masamang tingin kay Bea, walang problema.
"Sabi ng doktor, pahinga. Malinaw po 'yon. Seryoso pa nga ang boses niya."
Titig.
"Malayo po ang Jaro. Tsaka may hagdan ang katedral."
Tok, tok. Isang daliri sa kumot. Kasama ng titig, buong talata na 'yon.
Sisenta taon nang nagsisimba si Lola tuwing Linggo sa Jaro Cathedral. Stroke lang ang pipigil sa kanya? Alam na ni Bea kung kailan wala nang pag-asang maaprubahan ang pitch.
"Fine. Pupunta tayo."
Pumikit si Lola. Approved.
Dinampot ni Bea ang mangkok. Hindi niya iniisip si Eli sa kabila ng pasilyo. Pati 'yung mahinang sabi ni Raymond na umoo na raw ang kapitbahay niya, hindi rin niya iniisip.
Dalawang beses niyang hinugasan ang kutsara.
Alas-siyete ng Linggo ng umaga, sakay na sila ng van ng kapitbahay papuntang Jaro. Mahaba ang daan paakyat. Nasa harap si Nanay Lorna, may hawak na pamaypay at rosaryo. Nasa likod naman si Bea, katabi ang nakatiklop na wheelchair.
Sa gitna, tuwid na tuwid ang upo ni Lola. Naka-itim na bestida at perlas na hikaw. Parang reynang pauwi sa palasyo.
Puno ng mga pamilya ang Jaro Plaza. Nasa kabila ng kalsada ang kampanaryo, bukod sa simbahan, may sarili pang damuhan. Bata pa si Bea nang itanong niya kung bakit ang layo ng mga kampana. Para makita raw muna ng mga kampana kung sino ang dumarating, sabi ni Lola. Bago pa makita ng Diyos.
Sa hagdan ng katedral sila nagkaproblema. May tricycle sa ramp. Hinanap ni Nanay ang driver habang sinubukan ni Bea na ikiling paatras ang wheelchair para maiakyat sa unang baitang.
Dumulas sa kamay niya ang upuan. Napakapit si Lola sa armrest.
"Sorry, Lola. Sorry po, sorry."
May humawak sa magkabilang hawakan, katabi ng mga kamay niya.
"Ako sa harap," sabi ni Eli. "Ikaw sa likod. Panatilihin mong pantay. Sa bilang ng tatlo."
"Kaya ko 'to."
"Kaya mo, pababa." Yumuko siya para hawakan ang patungan ng paa. "Isa. Dalawa."
Sa tatlo, buhat na nila si Lola. Hindi na nakipagtalo si Bea. Para silang nagpuprusisyon ng santo paakyat sa hagdan. Pagdating sa itaas, dahan-dahang ibinaba ni Eli ang mga gulong. Parang mga itlog ang sakay.
Inabot ni Lola ang pisngi ni Eli. Dalawang tapik. Hindi siya gumalaw.
"Nang Charing," mahina niyang sabi. "Maayong aga." Binati niya ng magandang umaga si Lola.
Magandang optics, sabi ni Bea sa sarili. Tulungan ang matanda sa hagdan ng simbahan, kitang-kita ng kalahati ng La Paz. Bagay sa lalaking kakakamay lang sa taga-Maynila.
May umaakyat pa sa likod ni Eli. Matabang babae, may tungkod na kahoy, kapit sa barandilya. Si Nang Dolor pala. Sampung taon nang hindi nakikita ni Bea ang nanay ni Eli. Ganoon pa rin ang bilog na mukha at maliit na gintong krus sa leeg. Ang mga tuhod lang ang mukhang sumuko na.
"Dito rin nagsisimba ang nanay mo?"
"Tuwing Linggo. Mas malapit daw sa Diyos ang katedral kaysa sa parokya namin." Bumaba si Eli para alalayan ang nanay niya. "Sabi ko naman, mas malayo sa bahay namin."
"Narinig ko 'yan, Elias," sabi ni Nang Dolor. "Narinig din 'yan ng Diyos."
Sa iisang hanay din sila napunta. Nasa pasilyo ang wheelchair ni Lola, katabi sina Nanay at Bea. Pagdating ni Nang Dolor na nakakapit sa braso ni Eli, huminto muna siya. Matagal silang nagkatitigan ni Lola.
"Charing."
Inilahad ni Lola ang kaliwang kamay. Hinawakan ni Nang Dolor, nangingilid ang luha. Sa upuan sa harap siya naupo, bahagyang nakaharap pa rin kay Lola. Ayaw pang bumitaw.
Sa dulo tuloy ng hanay ni Bea naupo si Eli. May bakanteng puwesto sa gitna nila. Pati 'yon, parang bisitang walang nag-imbita.
Hiligaynon ang misa. College pa si Bea nang huli siyang makarinig ng buong misa sa Hiligaynon, pero unti-unti niyang naalala ang mga salita. May sanggol na umiiyak kung saan. Medyo sintunado ang choir. Siyempre, choir.
Sa altar lang siya tumingin. Kahit hindi niya lingunin si Eli, naaamoy naman niya. Sabon, almirol, kaunting pritong bawang.
Unfair. Hindi dapat amoy-almusal ang kakumpitensya.
Nagkamayan na ang mga tao para sa peace be with you. Humarap si Bea kay Lola, iaabot na sana ang kamay.
Nilampasan siya ni Lola.
Sumandal si Lola palapit kay Eli hanggang sa abot ng kaya niya. Lampas pa sa bakanteng puwesto, kay Eli nakaabot ang kaliwang kamay. Isang segundo muna siyang natigilan bago niya hinawakan. Lumipat na ang pari, hindi pa rin bumibitaw si Lola. Nakatitig lang kay Eli, gumagalaw ang mga labi.
Napalunok si Eli. Nakita 'yon ni Bea.
Saka lang bumitaw si Lola at humarap sa altar. Parang wala lang.
Napatitig si Bea sa likod ng upuan sa harap niya. Fine. Nilampasan siya ng sarili niyang lola. Baka dahil sa stroke. Baka inabot lang ang pinakamalapit na kamay.
Alam ni Bea na mas malapit ang kamay niya. Ayaw na lang niyang isipin.
Pagkatapos ng misa, naghati sa puto ang dalawang matanda sa ilalim ng mga puno malapit sa kampanaryo. Iisang plastic na lalagyan. Bumili naman ng kandila si Nanay.
Katabi na pala ni Bea si Eli. Pareho silang nakatingin sa mga kalapati.
"Umoo na raw 'yung kapitbahay ko. 'Yan ang sabi ni Raymond."
"Wala akong pinirmahan," sagot agad ni Eli. Napakabilis.
"Hindi ko naman tinanong kung pumirma ka."
"Itatanong mo pa lang." Nagbulsa siya ng mga kamay. "Kahit ano'ng sabihin mo kay Raymond, oo ang dinig niya. Buhusan mo ng sabaw, oo pa rin."
"'Wag mo akong tuksuhin." May kalapating tumapak sa sapatos ni Bea. "Ano'ng inalok niya sa 'yo?"
"Puwesto sa bagong hall. Bagong kusina. Isang taong walang renta. Pangalan ko sa board."
"Siyempre. Isa ka sa mga napili."
"Bea."
"Hindi, gets ko. Malinis na puwesto, bagong tiles, cook galing cruise ship. Ikaw talaga ang target niya." Puminipis na ang boses niya. Nakakainis. "Tapos mukha ng Lola ko ang isasabit sa dingding, pero sabaw ng iba ang ihahain."
"Hindi ako umoo."
"Hindi ka rin humindi."
Humarap si Eli sa kanya. Sandali lang, nawala 'yung pag-iingat sa mukha niya. Ganoon siya tumingin noon sa gate ng university. Isang araw bago siya nawala.
"Malaking pera ang four hundred thousand. Pag-isipan mo. Talaga, Bea. 'Wag kang basta mag-react."
"Gaya mo ten years ago? Pinag-isipan mo rin ba noon?"
Huminga siya. "Bea, noong summer na 'yon, ako..."
Hanggang doon lang. Tinikom na naman niya ang bibig.
"Ikaw, ano?"
"Elias!" Mula sa bangko si Nang Dolor. "'Yung tuhod ko. 'Yung tricycle."
"Nandiyan na po, 'Nay."
Isang segundo pang tumingin si Eli kay Bea, saka pinuntahan ang nanay niya.
Sampung taon na. Wala pa rin siyang maisip na palusot.
Sa van pauwi, lingon nang lingon si Lola sa bintana sa likod. Nasa gilid pa ng plaza si Eli, inaalalayan ang nanay niya pasakay ng tricycle.
"Lola, ano po 'yon? May masakit ba?"
Umiling si Lola. Pilit siyang nagsasalita. Ngayon lang siya nakitang ganoon ni Bea, litaw ang mga ugat sa leeg, basa ang mata.
"Pa... pata..."
"Dahan-dahan lang po, Lola."
"Patawara."
Magaspang, pero malinaw. Patawarin.
Sa likod tumingin si Bea. Umaandar na ang tricycle. Nakaakbay si Eli sa nanay niya.
"Patawarin siya? Gusto n'yong patawarin ko si Eli?"
Humarap si Lola kay Bea. Matagal na tumingin, saka dahan-dahang umiling. Itinaas niya ang kaliwang kamay at idinikit nang patag sa sarili niyang dibdib.
Tumulo ang luha sa bahagi ng mukha niyang naigagalaw pa. Sa harap, tumigil sa pagpapaypay si Nanay Lorna.
Sa kamay ni Lola nakatitig si Bea. Kay Lola mismo. Hindi kay Eli.
"Patawarin kayo?" bulong niya. "Lola, ano'ng ginawa n'yo?"
Next: Chapter 8, Cash Lang
Read chapter 8