Chapter 3: Ibalik Mo sa Dagat
Binalot ni Pukot sa basang dahon ang piraso, gaya ng ginagawa ng mga maninisid sa magandang perlas para hindi kumupas sa araw. Nasa baroto pa sila. Tumigas at pumuti ang dahon sa kamay niya, pero itinuloy lang niya ang pagbabalot.
"Naririnig mo talaga?" tanong ni Linaw.
Tumango si Pukot. Isinara ang kamay sa balot, saka binuksan uli. "Kapag hawak ko. Mahina lang, dito sa kamay." Ipinatong niya sa upuan ang balot. Saka lang nawala ang kunot sa mukha niya. "Ayan. Wala na."
"Ako, naririnig ko pa rin. Kahit saan."
Walang kumibo sa kanila pauwi. Nakaipit sa baywang ng bahag ni Pukot ang balot. Ilang sagwan lang, kakapain na naman niya. Parang kailangan pa niyang tiyaking may naiuwi nga siya.
Pagdating sa gawaan, kumuha si Linaw ng tuyong bao sa tumpok. Laging may nakaipon doon, lalagyan ng tarugo at dagta. Inihulog ni Pukot ang piraso sa bao. Pumuti agad ang sinayadan nito.
Dahan-dahang kumalat ang yelo sa loob. Kumikinang, parang asin sa batong nabilad sa araw.
"Takpan mo."
Kinuha ni Linaw ang kabilang kalahati ng bao at itinakip. Itinago niya ang buong bao sa lilim sa ilalim ng bangka, katabi ng mga pinagkataman at banga ng dagta.
Ipinunas ni Pukot ang palad sa hita. Maputla at kulubot na ang balat, parang nababad nang matagal sa tubig.
"Masakit ba?"
"Manhid. Parang nadaganan ko sa pagtulog." Napansin niya ang mukha ni Linaw at ngumisi. "Uy, may utang ka pang sagwan sa 'kin."
May mga nagsasalita sa dalampasigan.
Paparating si Ligan. Nasa unahan, siyempre. Isang hakbang sa likod niya ang dalawang bantay ng tatay niya, parehong may sibat.
Disiotso na ang anak ng datu. Matangkad, tuwid tumayo, nakatali pataas sa pulang tela ang mahabang buhok. Sa bawat galaw, kumikislap ang ginto sa tainga at leeg niya. Sinasadya niya 'yon.
Pero walang batok sa mga braso at dibdib niya. Sa Lunok, kailangang patunayan muna ng lalaki ang tapang sa digmaan o sa mahabang paglalayag bago siya lagyan ng mga guhit sa balat. May unang guhit na ang lahat ng kaedad ni Ligan. Siya na lang ang wala.
Alam ng lahat. Wala lang naglalakas-loob magsabi sa harap niya.
"Batang taga-gawaan. Nasaan ang matanda?"
Kahit kailan, hindi ginamit ni Ligan ang pangalan niya.
"Nasa burol. Bumibili ng troso."
Umikot si Ligan sa gilid ng bangka at hinatak ang isang lubid. Parang gusto niyang may matanggal. Walang natanggal.
Bigla siyang huminto. Napalingon sa lilim sa ilalim ng bangka, doon sa pinagtaguan ng bao. Kumunot ang noo niya. Para siyang nakarinig ng kung ano pero hindi matukoy kung saan galing.
Wala pa naman siyang makikita roon. Lilim lang at mga pinagkataman.
Mabilis na ibinaling ni Ligan ang tingin.
"Kinse araw. Gusto ng tatay ko, nasa tubig na 'to."
"Disisiyete ang sabi niya."
"Kinse na ngayon. May balitang may mga mandarambong mula sa hilaga. Gustong makapaglayag ng mga mangangalakal bago mapuno ng magnanakaw ang dagat." Sinipat niya si Linaw mula ulo hanggang paa. "Kaya ba ng matanda?"
"Kaya namin."
"Namin?" Ngumiti si Ligan. "Isang babaeng may maso." Kay Pukot naman siya tumingin. "Ikaw, maninisid. Onse kabibe lang daw noong huli? Baka patay na ang nanay mo, saka pa lang mabayaran ang utang niya."
Walang mabasa sa mukha ni Pukot. Mas ligtas nang ganoon, matagal na niyang alam. Ang manhid niyang kamay lang ang kumuyom.
Napaungol ang isang bantay. Umatras ito nang kaunti.
Mula sa bao sa ilalim ng bangka, may puting usok na pumupulupot paakyat. Mainit ang hapon, pero parang hininga sa malamig na umaga ang usok.
"Ano 'yan?"
"Dagta," sabi ni Linaw. "Lumalamig."
"Hindi umuusok ang dagta kapag lumalamig."
"'Yung ganitong klase, oo."
Lumapit si Ligan sa bao. Paano kapag hinawakan niya? Wala pang maisip si Linaw nang marinig niya ang boses ni Apo. Parang dagundong ng natumbang puno.
"Anak ng datu. Gawaan ko 'to."
Paika-ikang bumababa sa daan si Apo Baklay. May likaw ng lubid sa balikat. Hindi siya yumuko. Masyado na raw siyang matanda para yumuko sa bata, anak man 'yan ng datu.
"Tinitingnan ko lang ang bangka ng tatay ko," sabi ni Ligan.
"Nakita mo na. Handa 'yan kapag sinabi ko. Magandang hapon."
Namula si Ligan. Tumawa nang maikli at matigas, saka tumalikod. Sumunod ang mga bantay. Habang palayo, nilingon pa ng isa ang bao.
Nang malayo na sila, lumupasay si Apo Baklay at binuksan ang bao. Matagal siyang nakatingin sa piraso. Hindi niya hinawakan.
Nakita na ni Linaw si Apo na galit, na lasing, na umiiyak noong namatay ang asawa. Pero takot? Ngayon lang.
"Saan n'yo nakuha 'to?"
"Sa labas ng bahura po," sabi ni Pukot. "Sa bangin. Sinisid ko."
"Bakit?"
Kay Linaw napunta ang tingin nilang dalawa. Ikinuwento niya ang ugong sa bangka. Ang tubig na tumataas kahit paurong ang dagat. Pati ang narinig niya sa baroto, sa sobrang lakas, masakit na.
Baka pagtawanan siya ni Apo. Baka sigawan. Pero tahimik lang ang matanda. Dahan-dahan nitong ibinalik ang takip, parang ayaw makagising ng natutulog.
"Mamayang gabi, ibalik n'yo 'yan sa labas. Ihulog n'yo kung saan nakuha ni Pukot."
"Apo, ano po 'yan?"
"Mamayang gabi. Bago sumikat ang buwan."
"Alam n'yo po kung ano 'yan. Halata naman po."
"Ang alam ko, may mga bagay na iniingatan ng dagat." Humawak si Apo sa masakit na tuhod at dahan-dahang tumayo. "Wala pang taga-rito na napabuti sa pagkuha ng mga 'yon. Itapon mo, ineng. Naiintindihan mo?"
"Opo, Apo."
Lumipat si Apo sa kabila ng bangka. May sinukat siya roon na hindi naman kailangang sukatin.
Susunod naman talaga si Linaw. 'Yon ang balak niya.
Pero gabi na. Nakauwi na si Pukot. Nakaakyat na rin sa bahay si Apo. Mag-isa siya sa gawaan, nasa kandungan ang bao. May tapayan ng tubig sa harap niya.
Isa na lang. Makikinig lang. Saka niya itatapon.
Pagbukas niya sa bao, sinalubong ng lamig ang mukha niya. Saka siya umugong.
Agad sumagot ang piraso. Hindi na kailangang umakyat mula sa malalim na tubig ang tono. Diretso na sa lalamunan niya.
Umalon ang tubig sa tapayan, saka umikot. Dahan-dahang umangat mula roon ang isang haligi ng tubig, malinaw at kasintaas ng kamay niya. Nakatayo lang sa hangin, nanginginig. Kumikinang sa loob ang liwanag ng mga bituin.
Wala pa siyang nakitang ganoon kaganda. Para siyang nakatingin sa dalawang tablang sakto ang dugtong. Hindi niya pinutol ang ugong.
Namuti ang mga dulo ng daliri niya. Gumapang ang lamig sa palad, umabot sa pulso. Parang may humihila ng manipis na sinulid paakyat sa braso niya.
Humapdi.
Napasinghap si Linaw at naputol ang tono. Malakas na bumagsak ang tubig sa tapayan.
Sa liwanag ng mga bituin, sinilip niya ang pulso. May manipis na puting guhit sa loob ng braso niya. Mula kamay hanggang kalagitnaan papuntang siko. Tuwid, malinis, parang unang guhit ng mambabatok bago simulan ang batok.
Doon mismo dapat ilagay ang marka niya bilang tagagawa ng bangka.
Kinuskos niya. Dinuraan, saka kinuskos nang mas madiin.
Ayaw matanggal. Para lang maitayo ang tubig nang kasintaas ng kamay niya, may bayad na. Mas malamig ang guhit kaysa sa balat sa paligid nito.
Next: Chapter 4, Ang Alam ng Babaylan
Read chapter 4