Chapter 4: Ang Alam ng Babaylan
Buong gabi, hindi kumupas ang puting guhit sa braso ni Linaw. Bago pa sumikat ang araw, naghanda na siya ng maliit na banga ng almaciga, dagtang malinaw at mabango kapag sinunog. Hindi puwedeng walang dala kapag aakyat sa babaylan.
Sa paanan ng hagdan ng tiyahin niya, naghihintay si Pukot. Nakahalukipkip. Dikit sa dibdib ni Linaw ang kaliwang braso.
"Nasa 'yo pa."
"Paano mo nalaman?"
"Mukha kang nagnakaw ng manok. Patingin ng braso mo."
Inilabas ni Linaw ang braso. Iniharap ni Pukot ang pulso sa mapusyaw na liwanag ng umaga at hinagod ng hinlalaki ang guhit. Saka sumama ang mukha niya.
"'Yan ang gumawa nito?"
"Ako. Umugong ako. Tumayo ang tubig mula sa tapayan, parang patpat." Halos maghabulan ang mga salita niya. "Tapos, 'to na."
"Babalatan ka nang buhay ni Apo."
"Ayaw naman niyang sabihin kung ano 'to. Sa iba ako magtatanong."
Napatingin si Pukot sa daan sa likod niya. Sa labas ng bayan ang tuloy niyon, sa tabi ng bakawan, hanggang sa malaking balete. Nakalaylay ang mga ugat na parang buhok ng higanteng natutulog.
"Si Ina Sigay."
Sa tabi ng balete nakatayo ang bahay ni Ina Sigay, ang babaylan ng Lunok. Siya ang namumuno sa mga lumang ritwal at nagpapagaling sa maysakit. Siya rin ang kumakausap sa mga espiritu para sa mga hindi kaya 'yon.
Mataas ang mga poste ng bahay. Sa sobrang lapit sa puno, nakayakap na sa isang sulok ang mga ugat. May mga nakasabit na tuyong dahon at ugat sa bubong. Amoy usok at luya.
Nasa itaas ng hagdan ang matanda, nagnganganga. Maliit at kayumanggi, kulubot na parang balat ng puno. May mga gintong pako sa ngipin niya sa harap. Kumikislap ang mga 'yon kapag nakangiti siya.
Wala siyang ngiti ngayon.
"Ang anak ni Hagbay. At ang anak ni Dumay."
Parang may sumuntok sa sikmura ni Linaw. Ilang taon nang hindi naririnig ni Linaw na binabanggit ang pangalan ng tatay niya.
"Ina, may dala po akong dagta." Itinaas niya ang maliit na banga.
"Para sa 'kin? O para sa nakatali sa palda mo?"
Binalot naman ni Linaw sa tela ang bao bago itinali sa baywang. Akala niya, tago na. Pero namuti at nanigas na ang tela. May manipis pang usok na umaakyat.
"Umakyat kayo."
Madilim sa loob. Puro bangang luwad. Umupo si Ina Sigay sa tabi ng maliit na apuyan. Sa harap niya inilapag ni Linaw ang bao, saka binuksan.
Pati ang babaylan, ayaw hawakan ang piraso. Siya lang yata ang gustong humawak niyon. Sa halip, kinuha ni Ina Sigay ang pulso niya at sinuri ang guhit.
"Ilang beses mo itong kinantahan?"
"Dalawa po. Noong una, sa bangka ng datu ko idinaan. Saka kagabi sa tubig sa tapayan."
"Parehong gumalaw ang tubig?"
"Opo."
Nagsubo ng bagong dahon ng ikmo si Ina Sigay. Napatingin siya sa sahig. Mula sa ilalim ng bao, may yelong gumagapang sa banig papunta sa apuyan. Nanghihina na ang apoy. Asul na.
"Takpan mo 'yan."
Pagkatakip ni Linaw, tumigil ang yelo sa pagkalat. Hindi naman natunaw. Nagdagdag si Ina Sigay ng dalawang patpat sa apoy at hinipan hanggang lumakas uli.
Mababa at pantay ang boses niya nang magsalita. Ganoon siya sa mga ritwal.
"Noong unang panahon, pito ang buwan sa langit. Kasinliwanag ng palengke ang gabi."
"Alam na po namin 'yan, Ina," sabi ni Pukot.
"E di mali ang alam mo. Tumahimik ka." Ngumuya muna ang matanda.
"Nasa kailaliman ng dagat ang Bakunawa, ang napakalaking ahas-dagat. Kasinlapad ng look ang bibig. Nakita niya ang pitong buwan sa langit at minahal ang mga 'yon, gaya ng pagmamahal ng taong gutom sa kanin. Isang gabi, umahon siya. Nilunok ang isa. Saka isa pa. Huwag mong sabihing masama siya. Matanda na siya, gutom, may sariling dahilan. Gaya natin."
"Kaya pinukpok ng mga tao ang mga gong nila," sabi ni Linaw.
"Pati mga palayok. Sinigawan nila ang langit. Ibalik mo! Ganyan din kayo kapag namumula at dumidilim ang buwan. Ayaw sa ingay ng Bakunawa. Minsan, iniluluwa niya ang buwan."
Isang daliri ang itinaas ni Ina Sigay.
"Pero anim sa pito ang nalunok niya. Isa na lang ang natira."
"'Yung buwan natin ngayon."
"'Yung buwan natin ngayon. Hanggang doon ang kuwentong alam ng lahat."
Tak. Kumalantog ang takip ng bao. May manipis na guhit ng yelong gumapang palabas mula sa ilalim. Nagdagdag na naman ng patpat si Ina Sigay, saka lumapit.
"Pero may alam pa ang mga babaylan sa baybaying 'to. Sa lola ko sa nanay narinig. Noong nilulunok ng ahas ang pang-anim na buwan, nabilaukan siya. Naubo. Hindi bumalik sa langit ang buwang 'yon."
"Saan po napunta?"
"Sa dagat. Dito mismo, sa malalim sa labas ng bahura natin." Itinuro ng nguso niya ang bao. "Sinisid ng Bakunawa. Hinanap niya, pero wala siyang makita sa dilim. Kahit siya. Nandoon pa rin sa ilalim ang nalunod na buwan. Kumakanta, tumatawag sa langit. Gustong magpasundo. Karamihan, walang naririnig. Iilan lang ang nakakarinig sa kanya."
"Bakit po ako?"
"Ano'ng nangyari sa 'yo noong bata ka?"
Bumuka ang bibig ni Linaw. Isinara rin niya.
"Kinuha ka ng dagat, tapos ibinalik ka. Bihirang mangyari 'yon. Pero kapag nangyari, may naiiwang bukas na pinto sa loob mo." Kay Pukot tumingin ang matanda. "Ikaw, kailangan mo pang humawak ng piraso para marinig. Iba 'yon."
"Ano po'ng kayang gawin ng kanta?"
"Hinihila ng buwan natin ang dagat. Kaya may taog at kati. Kaya rin ng nalunod na buwan, pero kaunti lang, at kailangang malapit. Sabayan mo ng ugong, susunod ang tubig."
Tinapik ni Ina Sigay ang guhit. Humapdi ang braso ni Linaw.
"Pero naniningil ang buwan. Matagal na siyang nasa malamig na dilim. Tuwing kakanta ka, may init kang ibabayad. May maiiwang guhit sa pinagkunan. At palaki nang palaki ang singil sa bawat kanta."
"Parang batok," sabi ni Pukot.
"Baligtad. Sa batok, may pinaghirapan kang makuha. Dito, may kinukuha sa 'yo." Tinitigan ng babaylan si Linaw. "Kapag umakyat ang mga guhit sa mga braso mo at nagtagpo sa ibabaw ng puso mo, lalamig ka nang buong-buo. Hihinga ka pa rin. Lalakad ka pa rin. Pero hindi ka na ikaw."
Binawi ni Linaw ang pulso at ibinaba sa kandungan. Paano na ang markang ipinangako ni Apo? Saan pa ilalagay 'yon?
"May isa pa. Hinahanap pa rin ng Bakunawa ang nawawala niyang buwan. Naririnig niya ang bawat kantang para doon."
Pumutok ang apoy.
"Sampung taon na ang nakaraan, tumayo ang dagat sa labas ng bahura. Parang pader. Kalmado naman ang gabing 'yon. Dito ko nakita, sa hagdang 'to."
Kay Linaw pa rin nakatingin si Ina Sigay.
"'Yon ang gabing nalunod ang tatay mo."
Parang umikot ang paligid. Nahilo si Linaw.
"Dalawang beses kang kumanta," mahina nang sabi ng matanda. "Dalawang beses siyang nakarinig ng boses. Sa ikatlo, kilala na niya ang boses mo. Kahit saan ka magpunta, susundan ka niya."
"E di hindi na po ako kakanta. Kahit kailan."
"Mabuti."
May umalingawngaw mula sa dalampasigan. Sigaw ng isang lalaki. Sinundan ng isa pa, hanggang sa marami na sila. Sa ilalim ng sigawan, mabagal at mabigat ang kalampag ng malaking gong sa bulwagan ng datu.
Biglang tumayo si Ina Sigay. Hindi aakalaing kaya pa ng matanda ang ganoong bilis.
"Para sa dagat ang gong na 'yan," sabi niya. "May mali sa dagat."
Next: Chapter 5, Daan sa Gitna ng Bahura
Read chapter 5