Not signed inFollow places and save postsSign in
Radio Travel and EatTalkBuy and SellJobs People and Culture
Huwag Mong Sagutin ang Iyak English Filipino

Chapter 5: Ang Partera sa Bunganga ng Ilog

6 min read

Tsinelas ng asawa ang suot ni Marivic Tiozon nang pumunta sa clinic noong Biyernes. Hindi na kasi kasya ang kanya. Sa magkabilang gilid ng strap, umaapaw ang manas sa bukung-bukong niya.

"One forty-two. Malakas po ang heartbeat ni baby."

Idinaan ni Mela ang maliit na makina sa tiyan ni Marivic. Pumikit ito at ngumiti. Rinig sa buong kuwarto ang mabilis na tibok, parang may halong lagaslas ng tubig at yabag ng kabayo. Bawat nanay, gustong masubukan 'yon.

Ngumiti rin si Mela. Trabaho muna. Kagabi pa niya napagpasyahang manahimik tungkol sa sulat-kamay ng doktor. Pinagtakpan ni Iday ang doktor. May alam ito. Sino pa kaya ang may alam sa bayang 'to?

Nasa phone pa rin ang litrato. Hindi niya ipinakita kahit kanino.


Trenta'y kuwatro pa lang si Marivic, pero mas matanda siyang tingnan. May plastic na ipit sa buhok. Panglimang anak na niya ang dinadala, thirty-six weeks na. Nasa bahay ang apat pa.

One forty over ninety ang presyon. Mataas.

May lalaking nakahalukipkip sa pinto. Payat, sunog sa araw, nakayapak. Amoy-gasolina at isda.

"Edgar," sabi ni Marivic. Hindi man lang niya nilingon ang asawa.

"Lalaki?" tanong nito.

"Hindi po makikita sa makinang 'to, Sir."

Ibinilin ni Mela ang lagi nilang sinasabi sa mga nanay. Utos ni Iday.

"Dito po kayo manganak sa paanakan. Libre po sa PhilHealth. Kung may problema, may oxygen kami at ambulansya."

Sa sahig lang nakatingin si Marivic.

"Si Lola Basing ang nagpaanak sa apat naming anak sa bahay," sabi ni Edgar. "Walang problema."

"Sir, bawal na po sa partera ang magpaanak nang mag-isa. Patakaran po ng Department of Health. Mataas din po ang presyon ni Nanay. Kapag lalo pang tumaas habang nanganganak, puwede siyang kumbulsyunin. Delikado po sa kanya at sa baby."

"Edgar."

Mahina lang ang tawag ni Marivic. Parang may napag-usapan na silang dalawa na hindi alam ni Mela. Nang magsalita ulit si Edgar, malumanay na.

"Ma'am, puwede po akong magtanong? Taga-labas kayo."

"Sige po."

"Dalawang gabi na ang nakaraan, chineck ko ang mga bubo ko sa may bunganga ng ilog. Mga ala-una ng madaling-araw." Hinihimas niya ang panga. "May baby na umiiyak sa nipahan. Malapit sa akin."

"Baka pusa lang po, Sir."

Hindi nagpahalata si Mela.

"Hindi. Anak ko 'yon."

"Sir, hindi pa po siya ipinapanganak."

"Alam ko." Tumingin si Edgar sa tiyan ng asawa. "Pero kilala ko ang boses ng sarili kong anak, Ma'am. Apat na beses ko na 'yang narinig. Kahit saan, makikilala ko."

Lalo niyang hinigpitan ang halukipkip.

"Tinatawag niya ako."

Ipinatong ni Marivic ang dalawang kamay sa tiyan. Hindi na niya inalis.


"Ikaw ang pumunta," sabi ni Iday noong Sabado. "Ayaw sa akin ni Lola Basing."

"Bakit po?"

"Ako ang dahilan kaya hindi na siya puwedeng magtrabaho."

Buong umaga si Iday sa tuktok ng sementeryo, tumatawag sa phone. Masama ang balita pagbalik niya. Bago mag-Disyembre, kailangan nilang madagdagan ang nanganganak sa paanakan. Kung hindi, mawawala ang bayad ng PhilHealth. Saan pa sila kukuha ng pambili ng diesel at malinis na kumot? Baka pati sahod ng nurse na naka-contract, wala na.

Naisip ni Mela ang 2,400 pesos na hinihintay pa rin ng dialysis center.

"Sabihin mo ang presyon ni Marivic," sabi ni Iday. "Sabihin mo ang tungkol sa kumbulsyon. At sabihin mo nang maayos."

Inabutan siya nito ng isang supot ng asukal at isang tali ng dahon ng ikmo.

"Ibigay mo 'to. Huwag mong sabihing galing sa akin."

"Saan po siya nakatira?"

"Sa bunganga ng ilog. Ihahatid ka ni Toto. Mag-bota ka."


Sa gitna ng makitid na bangkang kahoy naupo si Mela. May katig na kawayan sa magkabilang gilid, pero ayaw pa rin niyang gumalaw. Isinagwan siya ni Toto papasok sa isang siwang sa nipahan. Kung siya lang, hindi niya mapapansing may daanan pala roon.

Nagsara sa ibabaw nila ang mga dahon. Berde na ang liwanag. Sa ilalim, itim ang tubig. Hindi gumagalaw.

May tumitiktik sa malapit. Parang may kukong kumakatok sa kahoy.

"Toto, 'yung mga umbok sa labas ng pader ng sementeryo. Sino'ng nakalibing doon?"

Sumablay ang sagwan ni Toto.

"Ma'am, sabi ng lola ko, nakikinig ang nipa. Kapag nasa loob ka, panahon lang ang pinag-uusapan."

Dalawang beses pa siyang sumagwan bago nagsalita ulit.

"Ang lamig ngayong taon, 'no?"


Sa bukana ng ilog, kung saan sumasalubong ang dagat, may malapad na putikan. Sa gilid ng putikan nakatayo ang bahay ni Lola Basing, mataas ang mga haliging kahoy. Maliit lang, pawid ang dingding pati bubong. Sa gilid ng bubong nakasabit ang mga taling halamang-gamot.

"Lola! Si Toto ini. May kasama ako. Nurse."

Paglabas ng matanda sa balkonahe, nakilala agad siya ni Mela. Siya ang nagsindi ng nag-iisang kandila sa labas ng pader ng sementeryo. Maliit na maliit. Maikli ang puting buhok, parang tuyong lubid ang mga braso. Pula sa nganga ang labi.

Tiningnan niya si Toto, saka si Mela. Tumigil ang pagnguya niya.

"Saka."

Pinapaakyat sila.

Iisa lang ang kuwarto. May banig at apoy na panluto. Sa maliit na altar, may Santo Niño at isang baso ng tubig. Iniabot ni Mela ang asukal at ikmo. Inamoy ni Lola Basing ang mga dahon bago ipatong sa altar. Hindi na nagtanong kung kanino galing.

Lumuhod si Mela sa harap niya. Ipinaliwanag ang presyon ni Marivic, ang manas, kung gaano kadelikado. Tumulong si Toto kapag kailangang mag-Waray. Lahat ng bilin ni Iday, sinabi niya. Pera lang ang hindi.

Sa mukha niya nakatitig si Lola Basing habang nagsasalita siya. Nang matapos siya, dumura ang matanda ng pulang katas sa siwang ng sahig.

"Hindi ko sasaluhin ang anak ni Marivic. Sabihin mo kay Iday. Hindi akin ang batang 'yon."

Hindi naintindihan ni Mela. Magtatanong pa sana siya nang unahan siya ng matanda.

"Ano'ng pangalan mo?"

"Carmela po. Carmela Dimaculangan. Twenty-seven po ako."

"Ipakita mo ang kamay mo."

Napatingin si Mela kay Toto. Bahagya lang itong nagkibit-balikat. Inilahad niya ang mga kamay, nakatihaya ang mga palad.

Hinawakan ni Lola Basing ang mga iyon. Tuyo at matigas ang mga daliri, pero mainit. Pumipisil, may kinakapa sa ilalim ng balat, parang midwife na kumakapa sa tiyan ng buntis. Sa kanang kamay siya nagtagal. Idiniin ang hinlalaki sa puno ng palad ni Mela.

Tumiktik ulit sa ilalim ng bahay.

Tumingala si Lola Basing. Matagal na matagal siyang nakatitig sa mukha ni Mela. Lumipat ng puwesto si Toto. Lumangitngit ang sahig.

"Bumalik ka."

"Po?"

"Bumalik ka."

Binitawan niya ang mga kamay ni Mela.

"Lola, ngayon lang po ako nakarating sa Samar. Hindi pa po ako nakapunta dito kahit kailan."

Kinuha lang ni Lola Basing ang lalagyan ng nganga at nagtupi ng bagong dahon. Hindi nanginginig ang matatandang kamay niya. Nakatitig pa rin siya kay Mela.

"Matagal kitang hinintay."

Tumiktik na naman sa ilalim ng sahig. Sa mismong ilalim ng niluluhuran ni Mela. Mas malapit na. Mas mabilis.

Hindi tumingin sa baba si Lola Basing. "Toto," sabi niya. "Iuwi mo na siya. Bago dumilim."

Next: Chapter 6, Lampas sa Huling Ilaw

Read chapter 6