Not signed inFollow places and save postsSign in
Radio Travel and EatTalkBuy and SellJobs People and Culture
Huwag Mong Sagutin ang Iyak English Filipino

Chapter 6: Lampas sa Huling Ilaw

6 min read

Nakabaligtad na ang damit ni Toto. Pauwi na sila nang mapansin ni Mela ang tag na nakatayo sa batok niya. Kailan niya nabaligtad 'yon?

"Hinintay niya ako? Ano'ng ibig sabihin noon, Toto?"

Sumasagwan lang si Toto. Malakas ang bawat sagwan. Ayaw siyang tingnan.

"Matanda na si Lola, Ma'am. Nalilito na siya sa mukha."

Pagkalabas ng bangka mula sa berdeng lagusan, malawak na ilog na ang nasa harap nila. Saka lang nakahinga nang maluwag si Toto.

"Akala niya, lahat ng tao, kakilala niya noon pa."

Sana nga. Tiningnan ni Mela ang kanang palad. Parang nakadiin pa rin doon ang hinlalaki ng matanda.


Tatlong araw ang lumipas. Namatay ang pinakamatandang lalaki sa Hinabang, nakaupo lang sa upuan niya.

Si Lolo Andoy Bacsal. Otsenta'y otso. Twenty-one years siyang naging barangay captain. Saka pumalit ang anak niya. Wala na naman ang doktor, kaya may batang nagbisikleta para sunduin si Mela.

Pagdating niya, wala na. Nakaupo sa balkonahe ang matanda, nakalaylay ang ulo, nakadikit ang baba sa dibdib. Nasa kandungan pa ang radyo. Novena sa tanghali ang tumutugtog.

Kinapa ni Mela ang pulso. Pinakinggan ang dibdib. Saka tumingin sa relo.

"Twelve forty."

Nilakasan niya, gaya ng turo sa kanya.

May umiyak sa likuran niya.

"Huwag muna. Huwag sa tabi niya," saway ng isa pang babae.

Mula sa malaking dilaw na bahay, lumabas si Kapitan Noel Bacsal. Anak ng namatay. Nasa sisenta na, mataba, may gintong relo. Sobrang itim ng tina sa bigote niya.

"Ikaw ang bagong nurse. Salamat. Pumunta ka sa lamay. Gusto kang pasalamatan ng nanay ko."

Hindi 'yon tanong.


Pangalawang gabi pa lang ng lamay, nakadaan na ang buong bayan. May mga tarpaulin sa bakuran. Hanay-hanay ang plastic na upuan. Sa mga folding table, nagbabaraha ang mga lalaki. Barya ang pusta. Nasa gitna ang kape at biskwit. Sa loob naman nagrorosaryo ang mga babae, malapit sa kabaong.

Pagkatapos ng hapunan, inihatid siya ni Pacing. Sa gate pa lang, bumulong na ito ng mga bilin.

"Huwag kang magwawalis, kahit may malaglag ka. Huwag kang titingin sa salamin. Kapag naiyak ka, lumayo ka sa kabaong."

"Bakit po lalayo?"

"Baka mapatakan mo siya ng luha. Hindi siya makakaalis nang payapa."

Pagpasok nila, puro kumot at diyaryo ang nakatakip sa mga salamin. Sa sulok ng sala, tambak ang balat ng mani at balot ng kendi. Dalawang araw na 'yon doon. Walang gumagalaw.

Nobenta anyos na si Lola Encar. Maliit na maliit ang biyuda. Kinulong niya sa dalawang palad ang kamay ni Mela at hindi agad bumitaw.

"Salamat, iha. Mabait ka sa kanya."

Hininaan niya ang boses.

"Hindi ka taga-rito?"

"Batangas po."

Tiningnan ni Lola Encar ang mukha niya, saka ang mga kamay. Humigpit ang hawak.

"Lola, nagkita na po ba tayo dati?"

Bumuka ang bibig ng matanda. Pero may lumapit nang mas batang babae at hinawakan siya sa braso.

"Lola, magpahinga na po kayo."

Tagalog muna, saka may sinabi sa Waray. Masyadong mabilis, hindi masundan ni Mela. Bumitaw agad si Lola Encar.

"Salamat sa pagpunta, Nurse. May kape po sa labas."

Humapdi ang mga mata ni Mela. Bakit ba siya naiiyak? Lumayo muna siya sa kabaong bago may pumatak.

Ganoon sila kung tumingin sa kanya rito. Parang may naaalala, pilit hinahanap kung saan nila siya nakita. Tapos bigla na lang iiwas.


Hindi matapos-tapos ang rosaryo. Naiwan si Pacing sa loob. Lumabas si Mela na may dalang kape, malapot at sobrang tamis. Uminit ang mga kamay niya sa tasa.

Doon siya naupo sa dulo ng isang hanay, sa abot lang ng ilaw ng bombilya. May mga saging sa kabila ng bakod sa likod. Sa likod ng mga iyon, nipahan na.

"Ma'am Nurse!"

Si Edgar Tiozon, nasa pinakamalapit na mesa ng baraha. Itinaas niya ang plastic na baso. Hindi kape ang laman.

"Sir Edgar. Kumusta po si Marivic?"

"Tulog. Manas."

Itinuro niya ang sariling bukung-bukong at ngumiwi. Nagtawanan ang dalawang lalaki.

"Dalhin n'yo po siya sa clinic sa Biyernes, ha?"

"Opo, opo."

Nagpatuloy ang laro. Palipat-lipat ang mga barya. May nagbiro tungkol sa kalabaw at pari. Tawa nang tawa ang buong mesa.

Alas-una kinse nang marinig ang iyak.

Sa nipahan sa likod ng bahay nanggagaling. Iyak ng bagong silang. Matinis, manipis. 'Yung dati.

Mahina lang. Kung nagtatawanan pa sila, hindi nila maririnig. Pero sabay-sabay na tumahimik ang mga lalaki. Hindi pa naibababa ng iba ang hawak na baraha.

Pati rosaryo sa loob, naputol. Nang magdasal ulit ang mga babae, mas malakas na.

"Sige. Tuloy. Sino'ng tira?"

Malakas ang boses ni Kapitan Noel. Ibinaba niya ang baraha, nakaharap pataas.

Walang gumalaw.

"Hinay."

Bulong ng isang matanda sa kabilang mesa. Mahina. Parang doktor na may masamang balita. Bakit naman mas masama kapag mahina? Hindi maintindihan ni Mela.

Nakaharap na si Edgar sa madilim na likod ng bakuran. Bahagyang nakabuka ang bibig. Nakita na ni Mela ang ganoong mukha sa mga tatay na naghihintay sa labas ng delivery room. Ganoon sila kapag narinig ang unang iyak mula sa loob.

"Anak ko."

"Edgar," sabi ng katabi niya.

Tumayo siya. Nalaglag sa mesa ang mga baraha. Tuloy ang lakad niya papunta sa bakod, palusot sa mga upuan. Hindi mabilis, hindi rin mabagal. Parang babangon lang sa gabi para lumapit sa duyan.

May humawak sa braso niya. Tinitigan ni Edgar ang kamay, parang hindi niya kilala. Hinatak niya ang braso palayo.

"Edgar! Ayaw!"

Naabot niya ang dulo ng liwanag. Lumampas. Gumalaw ang mga dahon ng saging sa dinaanan niya.

Napatayo na rin si Mela at ang mga lalaki. Sumunod sila hanggang sa huling hanay ng upuan. Hanggang doon lang ang ilaw. Kita sa damo kung saan nagsisimula ang dilim.

Doon silang lahat huminto. Parang may pader.

May nag-antanda. May nagtakip ng bibig.

Lumampas si Mela.

May humablot sa pulso niya. Napahinto siya sa sakit. Si Pacing. Nakapulupot pa sa kabilang kamay ang rosaryo.

"Nang, bitawan n'yo ako! Tumataas na ang tubig. Malulunod siya. Kailangang may..."

"Ayaw."

Hindi sumigaw si Pacing. Hindi rin bumitaw.

Papalayo na sa loob ng nipahan ang iyak. Rinig pa ang boses ni Edgar, pero humihina na. Paulit-ulit ang malambing na salita, parang may pinapatahang baby.

Tapos ilog na lang ang dinig nila.


Alas-tres ng madaling-araw, pauwi na sila ni Pacing. Pagdating sa kanto malapit sa simbahan, huminto si Mela.

"Nang, puwede po bang dumaan muna tayo kahit saan? Bago umuwi?"

"Sarado na ang lahat ngayon."

"Kahit saan lang po."

Bilin lagi ng nanay niya sa Lipa, magpagpag muna bago umuwi galing sa lamay. Daan sa tindahan o sa bahay ng kaibigan para maligaw ang anumang sumunod sa kanila mula sa patay.

Tiningnan siya ni Pacing. Tumango rin. Sa malayong daan sila lumakad, lampas sa madilim na palengke, hanggang daungan. Doon muna sila tumayo sa lamig. Ilang minuto ring walang nagsalita bago sila umuwi.

Kinaumagahan, may kumatok sa pinto ni Pacing. Maliit na kamao, malakas ang katok. Pagbukas, panganay na anak na babae ni Marivic. Hingal na hingal at naka-uniporme pa ng eskuwela.

"Si Papa," sabi niya. "Wala pa si Papa."

Next: Chapter 7, Tsinelas sa Tabi ng Tubig

Read chapter 7