Not signed inFollow places and save postsSign in
Radio Travel and EatTalkBuy and SellJobs People and Culture
Ex Ko, Karibal Ko sa Batchoy English Filipino

Chapter 2: Labing-isang Mangkok

7 min read

"Ikaw ba ang nagsabi sa kanya na uuwi ako?"

Muntik nang mabitawan ni Junjun ang patong-patong na mangkok. "Hindi, Ate! Promise, sa puntod pa ng Lola ko."

"Buhay pa ang Lola mo, Junjun. Nagtitinda siya ng saging sa Molo."

"Sa magiging puntod niya, kung gano'n, Ate." Ibinaba niya ang mga mangkok at nagtaas ng kanang kamay. Kulang na lang, may hukom. "Wala akong pinagsabihan. Kagabi lang din sinabi sa akin ni Tita Lorna."

Naniwala si Bea. Kaya sino ang nagsabi kay Eli?

Two hours nang bumubuo si Bea ng sasabihin sa kanya. May tatlong version na. "Umalis ka sa pasilyo ko," ang pinakamaikli. May slides ang pinakamahaba.

Wala siyang nagamit. Alas-otso na, eleven bowls pa lang ang benta niya. Alam niya, binilang niya lahat.

Sa Suarez Batchoy, tumigil na siya sa pagbibilang nang umabot sa kuwarenta. Laging may anim o higit pa sa pila. Nauna ang mga tricycle driver, sinundan ng nurse na naka-puti, saka isang tatay na may dalawang batang lalaking naka-school uniform.

May maliit na lolang mukhang mataray na dumaan sa kanila. Walang lingon-lingon. Pagdating kay Eli, tinapik pa ang pisngi nito.

Market share: sila, isang daan. Kami, eleven. Tumalikod si Bea at pinunasan ulit ang counter. Pang-apat na.

"Ate," mahinang sabi ni Junjun. "Malinis na 'yan."

"Alam kong malinis."

"Lalo mo pang nililinis, Ate."


May tumawa sa katabing puwesto. Si Manang Fe, abala sa paggupit ng dahon ng saging. May puto at kutsinta siya sa glass case. Libre ang tsismis, basta tumambay ka lang sa harap niya.

"So. Kayong dalawa na naman." Sa dahon siya nakikipag-usap.

"Walang kami, Manang."

"Siyempre wala." Gupit. "Sampung taon ang lumipas, tapos pareho kayong umuwi sa iisang pasilyo. Baka may kung ano sa tubig dito."

"Dahil 'yan sa renta. Bakante 'yung puwesto sa tapat, 'yon lang."

"Huo, huo." Gupit ulit. "'Yon lang."

"Sino'ng may hawak ng puwestong 'yon bago siya?"

"Si Nang Pilar, 'yung may pancit. Nag-retire noong nakaraang October. Nasa anak na niyang babae sa Pavia." Tumingala sandali si Manang Fe. "Noong November naman, dumating si Eli, may kasamang contractor. Isang linggo lang, bagong tiles na, steel na ang counter, lahat. Akala namin, binili na ng mall ang lugar."

"Saan siya kumuha ng ganoong pera?"

"Walong taon sa cruise ship, Day. Dolyar ang sweldo ro'n." Nagkibit-balikat si Manang Fe at ginupit ulit ang dahon.

Siyempre. Sampung taon siyang nawala, nakaipon ng dolyar, tapos dito gagastusin. Sa tapat pa ni Lola. Ang ganda naman ng return on investment.

"Dinadalhan niya ako ng isang mangkok tuwing umaga," sabi ni Manang Fe sa dahon. "Libre. May extra atay. Napakasamang bata."

"Manang, kanino ka ba kampi?"

"Sa may atay, Day."

Hindi na lumingon si Bea. Kahit hindi niya tingnan, alam niyang nandoon si Eli. Parang kalan, ramdam mo pa rin ang init kahit hindi mo hawakan.

Habang naghihiwa siya ng dahon ng sibuyas, narinig niya itong tumawa. Dumulas ang kutsilyo. Nahiwa ang hinlalaki niya, at napamura siya. Buti wala si Lola. Nasampal na sana siya.

Hindi na tumawid si Eli nang araw na 'yon. Hindi man lang tumingin. Si Bea, tatlong beses. Tatlong beses din siyang nainis sa sarili.


Alas-dos sila nagsara. Kinuskos ni Junjun ang kaldero. Umupo naman si Bea sa bangkito at binilang ang laman ng cash box.

1,840 pesos.

Inulit niya. Ganoon pa rin. Sa notes app na pang-brand budget niya sa Maynila, inilista niya ang gastos sa buto, miki, baboy at atay. Saka gas. Saka arawang sahod ni Junjun.

Pagdating sa pinakababa, may maliit na pulang minus.

"Malala ba, Ate?"

"Matumal lang ang Lunes."

"Ate, Huwebes ngayon."

Itinago niya ang phone.


Dalawang kalye mula sa plaza ng La Paz ang lumang bahay ni Lola. Kahoy ang itaas, konkreto ang unang palapag. Sarado ang mga bintanang capiz sa itaas. Wala nang nagbubukas ng mga iyon.

Sa may kusina pumasok si Bea. Naamoy niya agad ang Vicks, lumang kahoy at sinaing.

Naghahalo ng lugaw si Nanay Lorna sa kalan. Fifty-six pa lang si Nanay, pero parang sixty-five na ngayon. Kupas na duster na may rosas ang suot niya. Goma lang ang tali ng buhok. Napangiti siya pagkakita kay Bea. Sandali siyang mukhang maiiyak, saka pinilit ngumiti ulit.

"Day! Kumusta? Gutom ka ba? May lugaw."

"Ayun, natapos din." Niyakap siya ni Bea. Parang lumiit si Nanay. "'Nay, bumalik na si Eli Suarez. May puwesto siya sa tapat ng kay Lola."

Hindi na gumalaw ang sandok.

"Alam ko." Nakatalikod pa rin si Nanay Lorna. "Huwag kang lalapit sa kanya, Day. Mangako ka."

"Hindi ako lalapit sa kanya." Tumigas na rin ang boses ni Bea. "Pangako. Okay na? Gusto ko lang malaman kung bakit walang nagsabi sa akin."

"Wala namang dapat sabihin." Mas mabilis nang gumalaw ang sandok. "Puntahan mo na si Lola mo. Kanina ka pa niya hinahanap."

O, ayan. Nasa kabila ng pasilyo si Eli, at hanggang doon lang siya. Naipangako na ni Bea kay Nanay, dito mismo sa kusina ni Lola. Panindigan na niya.


Nasa malaking kamang narra sa sala si Lola Charing, nakasandal sa tatlong unan. Dahan-dahang umiikot ang electric fan sa ibabaw niya.

Maliit lang naman si Lola. Naka-tsinelas na goma. Pero noon, kahit saan siya pumasok, siya agad ang mapapansin mo. Isang taas lang ng kilay niya, tahimik ang buong pasilyo ng palengke.

Ngayon, lawlaw ang kanang bahagi ng mukha niya. Nakabaluktot sa kumot ang kanang kamay. Mula nang ma-stroke noong Hunyo, kaunti na lang ang kaya niyang sabihin.

Pagkakita kay Bea, umangat agad ang kaliwang kamay niya. Nakatingin sa kanya ang kaliwang mata.

"Lola, nandito na po ako." Naupo si Bea sa kama at hinawakan ang kamay niya. Mainit pa rin. Manipis ang balat, parang papel, pero malakas ang hawak. "Umuwi na po ako."

Pinilit ni Lola na igalaw ang bibig. "Sa... sa..."

"Sabaw? 'Yung sabaw?"

Umangat ang kaliwang gilid ng bibig ni Lola.

"Binuksan ko po 'yung puwesto. Pinakuluan ni Junjun ang sabaw bago ako dumating. Sinubukan kong ayusin. Mabait si Manong Ising, pero iniwan niya 'yung kalahati."

May magaspang na tunog mula kay Lola. Tawa pala. Saka lang nakuha ni Bea.

"Huwag n'yo po akong tawanan. Brand manager ako. May buong team ako sa Maynila."

Pumisil nang mahigpit si Lola, saka binitiwan ang kamay niya. May itinuro sa likod ni Bea. Sa kusina.

"May gusto po kayo sa kusina? Lugaw?"

Pumikit si Lola at ibinagsak ang kamay. Kilala ni Bea ang mukhang 'yon. Ganyan si Lola sa customer na humihingi ng libreng extra chicharon.


Naabutan niya si Nanay sa paghuhugas ng kaldero. Sumandal si Bea sa counter at humalukipkip.

"'Nay, magkano ang utang ng puwesto?"

Wala. Tubig lang ang naririnig niya.

"'Nay. Kinuwenta ko. Nalugi tayo ngayon. Sa tingin ko, matagal na tayong nalulugi."

Isinara ni Nanay ang gripo. Sa towel niya pinunasan ang mga kamay, isa-isang daliri. Parang kailangang may pagkaabalahan pa.

Pumunta siya sa altar sa kainan. Nandoon ang Santo Niño, naka-pulang kapa. Mula sa drawer sa ilalim nito, kinuha ni Nanay ang isang brown envelope.

"Hindi alam ng Lola mo. Ayokong mag-alala siya." Hawak ni Nanay Lorna ang sobre. "Tumaas ang renta, tapos ang gas, tapos ang baboy. Lumipat na ang mga customer sa kabila. Akala ko ilang buwan lang."

Notice ng market office ang unang nakita ni Bea sa loob. Three months nang hindi bayad ang renta. Sa ilalim, may pahinang pinilas sa spiral notebook, nakatiklop nang apat. Nakasulat ang utang sa parisukat na sulat-kamay ng isang lalaki.

May pirma ni Nanay. May arawang bayad. Dalawang beses binasa ni Bea ang halagang 'yon.

"Sino si Manong Berto?"

Sa Santo Niño tumingin si Nanay. Parang hinihintay niyang ito na lang ang sumagot.

"Pumupunta siya sa puwesto araw-araw nang alas-tres," sabi niya. "Bukas, makikilala mo siya. At Day, kahit ano'ng mangyari, huwag kang lalaktaw kahit isang araw."

Next: Chapter 3, Dalawang Libo't Apat na Raan Araw-Araw

Read chapter 3