Not signed inFollow places and save postsSign in
Radio Travel and EatTalkBuy and SellJobs People and Culture
Huwag Mong Sagutin ang Iyak English Filipino

Chapter 2: Ang Sobrang Plato

7 min read

May nag-mop sa paanakan bago mag-umaga. Amoy bleach pa pagdating ni Mela. Wala namang pumasok doon kagabi.

"Pusa," sabi ni Iday. "Parang iyak ng baby ang pusang naglalandi. Alam 'yan ng lahat."

Hawak ni Mela ang kape sa may pinto. Malinis ang delivery table. Ganoon pa rin ang pagkakatiklop ng mga kumot. Sa abuhing liwanag na pumapasok sa jalousie, kita niya ang buong kuwarto. Saan naman magtatago roon ang pusa? Naka-lock pa ang pinto buong gabi.

Hinayaan na niya. Baguhan lang siya. Kailangan niya ng trabaho, at hindi siya puwedeng mawalan nito dahil lang gusto niya ng sagot.

"Hindi ka dito matutulog." Iniabot ni Iday ang isang kahon ng gloves para bilangin niya. "Para lang sa gabing may pasyente ang staff room."

"May kuwarto si Nang Pacing malapit sa simbahan. Isang libo't limang daan kada buwan. Kasama na ang pagkain. Ihahatid ka ni Toto."

"Okay lang po sa 'kin dito, Manang. Libre naman."

"Hindi ka dito matutulog," ulit ni Iday. Wala nang itatanong si Mela.


"Batangas! Kapeng barako! May dala ka?"

Alas-nuwebe dumating si Toto. Bago pa mabuhat ni Mela ang bag, nasungkit na niya. Nasa trenta na siguro, payat, maliksi at madaling tumawa. Naka-baseball cap. Ang dala niyang ambulansya, lumang van na pinintahan lang ng pulang krus sa gilid.

"Three-in-one lang."

"Ay, sayang. Sa susunod, ha."

Pag-andar nila, kaliwa't kanan ang kaway ni Toto. Isa lang ang kamay sa manibela. Pinalampas muna ni Mela ang palengke bago nagtanong.

"Toto, pumapasok ba ang pusa sa paanakan kapag gabi?"

"Pusa?" Napalakas yata ang tawa niya. "Mas matalino pa ang pusa rito kaysa sa tao. Sa loob ng bahay sila natutulog."

"May narinig akong baby sa loob kagabi. Naka-lock ang pinto."

Sumalpok ang gulong sa lubak. Natagalan si Toto bago niya naiwasan ang kasunod.

"Maagang dumating ang amihan ngayong taon. Lamig, 'no? May dala kang jacket? Buti."

"Toto."

Sa labas siya itinuro ni Toto. May mga babaeng may bitbit na timba ng puting bulaklak at supot ng kandila. May lalaki sa hagdan, pinapaputi ang nitso sa sarili niyang bakuran.

"Kalag-kalag." Nakaturo pa rin siya, parang nasagot na niya si Mela. "Bukas, a-uno na ng Nobyembre. Aakyat ang buong bayan sa sementeryo. Walang nagkakasakit sa Kalag-kalag. Hinihintay nila ang a-tres."

Namumuti na ang mga buko ng daliri ni Toto sa higpit ng hawak sa manibela.


May tindahan sa harap ng bahay ni Nang Pacing. Maliit lang ang bintana. Semento ang ibaba ng bahay, kahoy ang itaas.

"Almusal alas-sais, hapunan alas-siyete. Kumakain ka ng isda?"

Maliit si Pacing at uban na. Ang bilis kumilos, tuloy pa rin ang salita kahit may ginagawa.

"Opo."

"Mabuti. Isda lang ang meron kami."

Sa dingding sa may hagdan, napatingin si Mela sa nakasabit na naka-frame na litrato. Binatang naka-basketball jersey, mga bente anyos. May hawak na tropeo, nakangiti. Nakabitin ang rosaryo sa kanto ng frame.

Pinunasan lang kaninang umaga ang salamin. Basa pa ang bakas. Napatagal ang tingin ni Mela.

"Anak ko. Si Jomar."

Dumaan si Pacing, bitbit ang palanggana ng kanin. Hindi man lang huminto.


A-uno ng Nobyembre, umakyat ang buong bayan sa burol sa likod ng simbahan. Kasama si Mela.

Sa sementeryo lang daw malakas ang signal, sabi ni Pacing. Kalahati pa lang ng daan, nag-vibrate na ang phone niya. Bumuhos ang mga text sa nakaraang dalawang araw.

Anak, nakarating ka na ba?

Na-dialysis na si Papa kahapon. Okay naman siya.

Pero nag-hold ang center. Kulang daw ang bayad. 2,400.

May kasunod na litrato ni Papa sa dialysis center. Nakaupo sa malaking upuan, naka-thumbs up. Isang linggo pa lang, pumayat na naman ang mukha niya.

Magpapadala po ako. Sa sahod.

Iyon lang ang reply ni Mela. Hindi niya sinabi kung kailan. Bago pa makapag-type ulit ang nanay niya, ibinulsa na niya ang phone.

Siksikan sa sementeryo. Patong-patong ang mga nitso, may puti, may asul, may pink. May mga pamilyang naglatag ng banig at naglabas ng kanin, pritong isda at softdrinks. Sa bawat gilid, may kandila. Nilalaro ng mga bata ang malambot na kandila, binibilog sa palad.

May batang babae na nag-abot kay Mela ng puto mula sa plastic na lalagyan. Inusog ng isang matandang lalaki ang banig niya para makaupo si Mela.

Amoy kandila. May kanin, may mga bata. Saglit, parang nasa Lipa lang siya tuwing Undas.

Malapit sa tuktok ang nitso ng asawa ni Pacing. Apat na kandila ang sinindihan nito. Naglagay ng platong may kanin at isda, saka maliit na baso ng rum.

May pangalawang plato pa. Kanin at isang piraso ng pritong tilapia. Sa tabi, isang boteng Coke na hindi pa bukas.

"Para kay Jomar."

Nag-alangan si Mela. "Pasensya na po, Nang. Kailan po siya namatay?"

Napatingin si Pacing sa kanya. Parang nabastos niya.

"Hindi siya namatay. Hindi siya patay. Wala lang siya sa bahay."

Iniharap ni Pacing ang label ng bote. "Gusto niya ng malamig na Coke. Kaso walang yelo dito sa taas."

Presyo na ng kandila ang sumunod niyang ikinuwento.

Umupo si Mela sa gilid ng nitso. Sa likod ng sementeryo, mababa lang ang pader. May mga basag na bote sa ibabaw. Lampas doon, pababa ang lupang natatakpan ng matataas na damo. Sa baba ang ilog at nipahan.

May mga umbok sa damuhan, sa labas mismo ng pader.

Dose ang nabilang ni Mela bago siya tumigil. Walang mas mahaba sa braso niya. May bato sa dulo ang iilan. 'Yung iba, wala man lang. Walang pintura. Walang pangalan.

Lahat ng puntod sa bayan, may ilaw nang gabing 'yon. Doon lang madilim.

Maliban sa isa.

May iisang kandila sa baba, sa dulo ng damuhan bago ang nipa. Tumayo ang isang matandang babae sa tabi, nakahawak sa likod. Kupas ang bestida. Tuwalya lang ang panangga sa ulo sa ulan.

Hindi umakyat ang matanda sa sementeryo. Sa nipahan siya pumasok. Nagsara ang mga dahon sa likod niya.

"Toto."

Dalawang nitso ang layo niya, kumakain ng barbecue kasama ng ilang lalaki.

"Sino'ng nakalibing doon sa baba, sa labas ng pader?"

Sumulyap si Toto sa itinuro ni Mela. Umiwas din agad ng tingin.

"Wala." Inabutan niya si Mela ng isang stick ng barbecue. "Gusto mo? Malinis 'yan, promise."


Alas-nuwebe lang nang gabing 'yon ang generator sa bakuran ni Pacing. Gasera na ang nasa mesa sa baba pagkatapos.

Naghugas si Mela ng pinggan. Pagbalik niya, ibinaba ni Pacing ang rosaryo.

"Sinabi na ba sa 'yo ni Iday ang bilin dito?"

"Ano pong bilin?"

Sa gasera muna tumitig si Pacing. Ang tagal bago nagsalita.

"Kapag may tumawag sa pangalan mo sa gabi at hindi mo nakikita ang mukha, huwag kang sasagot. Kahit kilala mo ang boses. Kahit mahal mo pa."

"Bakit po?"

"Kasi 'yon lang ang gusto niya. Gusto niyang sagutin mo siya. Kapag sumagot ka, pinapapasok mo siya."

Dinampot ni Pacing ang rosaryo. "Good night, Ma'am Nurse. Isara mo ang bintana. Pumapasok ang amihan."

Hindi agad nakatulog si Mela. Galing sa sahig na kahoy ang lamig. Sa gabi pala, mas malakas ang tunog ng ilog.

Saka may umiyak na sanggol. Parang galing sa malayo, sa may tubig.

Hindi siya huminga. May narinig ba talaga siya? Halos hindi niya madinig ang iyak.

Lumangitngit ang kama sa kabilang kuwarto. Bumangon si Pacing. Narinig ni Mela ang bawat hakbang pababa ng hagdan.

Bumukas ang pinto sa likod. Tumigil ang iyak. Sumara ang pinto.

Matagal bago may mabagal na yabag na umakyat ulit ng hagdan.

Narinig niya si Pacing sa kabila ng manipis na dingding. Pabulong, malambing. Ganoon ang boses ng nanay kapag nagpapatulog ng anak.

"Jomar," sabi niya. "Turog na, 'nak."

Matulog ka na, anak.

Next: Chapter 3, Ang Pangalawang Iyak

Read chapter 3